Қазақстандағы сақтандыру сыйлықақылары мен төлемдері
Қазақстандағы сақтандыру сыйлықақылары мен төлемдері: нарық динамикасын қалай оқу керекСақтандыру сыйлықақыларының өсуі жасалған шарттар көлемінің және сақтандырушылардың түсімдерінің ұлғаюын көрсетеді, бірақ өздігінен төлемдердің пропорционалды өсуін білдірмейді. Дұрыс қорытынды жасау үшін портфель құрылымын, шарттардың мерзімдерін, сақтандыру жағдайларының жиілігін, резервтерді және бақылау кезеңін ескеру қажет.
- 2026 жылғы нарықтың өзекті көрінісі
- Сыйлықақылар мен төлемдер неге бір мезгілде өспейді
- Сыйлықақылар, төлемдер және шығындылық коэффициенті
- Төлемдердің төмен үлесі нені көрсетеді
- Төлемдердің жоғары үлесі нені көрсетеді
- Сақтанушы статистиканы қалай пайдалана алады
Қаңтардың соңында Алматыда өткен «Қазақстанның сақтандыру нарығы: 2011 жылдың қорытындылары, 2012 жылы нарықты дамыту перспективасы» «дөңгелек үстелінде» ұсынылған деректерге қарағанда, 2011 жылы сақтандыру компанияларының рентабельділігі төмендеді. Мәселен, ROA активтерге шаққандағы пайда (сақтандыру компаниялары активтерінің жұмыс тиімділігі) 2011 жылы 8,47%-ды құрады, ал 2010 жылы бұл көрсеткіш 11,71% деңгейіне жеткен еді. ROE көрсеткіші – капиталға қайтарым да 2010 жылғы 16,78%-дан 2011 жылы 12,61%-ға дейін төмендеуді көрсетті.
Алайда таза сақтандыру сыйлықақылары 2010 жылмен салыстырғанда 44,4%-ға айтарлықтай өсіп, 133,68 млрд теңге деңгейіне жетті, бұл ретте сыйлықақылардың жалпы көлеміндегі өмірді сақтандыру көлемінің үлесі 33%-ды құрады. Жалпы сақтандыру компанияларының сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 37,3%-ға, ал өмірді сақтандыру бойынша сыйлықақылар көлемі 62,3%-ға өсті.
2011 жылы міндетті сақтандыру секторында көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру (КҚЖМ) айтарлықтай өсім көрсетті. Ұйымдастырушылар ұсынған деректер бойынша КҚЖМ бойынша сыйлықақылар көлемі 2010 жылғы 18,6 млрд теңгемен салыстырғанда 38%-ға – 25,5 млрд теңгеге дейін өсті. Сақтандыру төлемдері 69%-ға өсіп, 5,9 млрд теңгені құрады. Сарапшылар бұл сектордағы сыйлықақылардың айтарлықтай өсуін ең алдымен 2011 жылғы 1 қаңтардан бастап міндетті сақтандыру шарттарын ресімдеудің жаңа тәртібі енгізілуімен түсіндіреді – полистер онлайн режимінде ресімделді және полистің бірыңғай бланкісі енгізілді. Бұл алаяқтық фактілері мен жалған полистер санының қысқаруына оң әсер етті. Сонымен қатар шарттар саны айтарлықтай артты – өсім 962 143-ті құрады. Қазір шарттардың жалпы саны 3 685 696-ны құрайды. Мамандар бұл көрсеткіштің өсуін өткен жылғы 1 шілдеден бастап кедендік әкелу баждарының деңгейі өзгеруіне байланысты 2011 жылдың бірінші жартыжылдығында республикаға көптеген автокөлік әкелінуімен байланыстырады. Кәсіби қатысушылардың пікірінше, КҚЖМ нарығы өзінің қанығуына жақындады. Сарапшылардың деректері бойынша бүгінде Қазақстанда көлік иелерінің 10-ның 8-і сақтандырылған. Сақтандырушылар бұл секторда бәсекелестіктің айтарлықтай күшеюін күтуде.
Бұл ретте «Рынок страхования» журналының бас редакторы Марина Шиповалова 2011 жылғы сақтандыру нарығының қаржылық қорытындыларын таныстыра отырып, КҚЖМ бойынша сыйлықақылар жинаудың айтарлықтай өсуі аясында мұндағы төлемдер деңгейі бұрынғысынша төмен болып қалып отырғанына және жалпы нарық бойынша 23,6%-ды құрайтынына назар аударды. Алайда «БТА Страхование» АҚ басқарма төрағасы Сергей Лаврентьев өткен жылдың шығындары келесі жылға ауысатынын, нәтижесінде шығындылық жоғарырақ болатынын атап өтті. Сарапшы КҚЖМ бойынша шығындылықтың жалпы алғанда жыл сайын өсу үрдісі бар екенін атап көрсетті.
Ұйымдастырушылар автокөлікті ерікті сақтандыру секторында сыйлықақылардың 200 млн теңгеден астам өсімін берген екі компанияны атап өтті. Мәселен, «Номад иншуранс» СК АҚ нәтижелері 223 млн теңге деңгейінде, ал «Евразия» СК АҚ – 208,8 млн теңге деңгейінде қалыптасты. Жалпы автокөлікті ерікті сақтандыру секторында 2010 жылмен салыстырғанда 31%-ға өсім болып, көлемі 909 млн теңгеге жетті. Бұл ретте төлемдер көлемі шамалы – 11%-ға – 1,15 млрд теңгеге дейін ұлғайды.
Ерікті жеке сақтандыру 53%-ға өсті. Нарықтың өсуі өмірді сақтандыру бойынша сыйлықақылардың 6,2 млрд теңгеге дейін немесе 315%-ға, аннуитеттік сақтандырудың – 41%-ға және сыйлықақылар көлемінің өсімі 69%-ды құрап, 11,4 млрд теңгеге жеткен жазатайым оқиғалардан сақтандырудың өсуі есебінен қамтамасыз етілді. Бұл ретте Марина Шиповалова аннуитеттік сақтандыру құрылымында 77%-ды зейнетақы аннуитеті шарттарының көлемі құрайтынына назар аударады. Бір жағынан, сарапшылар мұнда халықтың зейнетақы аннуитеті шарттарына қызығушылығын көреді, бірақ екінші жағынан, бұл қызығушылықты бірнеше жыл үшін біржолғы төлем алу мүмкіндігімен байланыстырады, ал бұл ЖЗҚ-дан зейнетақы төлемдерін алған жағдайда мүмкін емес. Мамандардың пікірінше, дәл аннуитеттер ең «ұзақ» шарттар болып табылатынына қарамастан, аннуитеттік сақтандыру бойынша 58%-ды құрайтын төлемдердің жоғары деңгейі «зейнетақы ақшасын қолма-қол ақшаға айналдыру» схемасы бүгін де жүзеге асырылып жатқанын көрсетеді.
«Generalli Life» СК АҚ брокерлік сату бөлімінің директоры Рашид Галлямов өз кезегінде ерікті жеке сақтандыру секторының өсуін былай түсіндірді: «Өмірді сақтандыру нарығының өсуінде банк арнасы соңғы орында емес. 2011 жылы сақтандырушылар клиенттердің басым бөлігін несие ресімдеу кезінде жазатайым оқиғалардан сақтандыруды емес, өмірді сақтандыруды сатып алуға ынталандыра алды. Бұл несиенің кез келген жағдайда қайтарылатынының үлкен кепілі. Сонымен қатар корпоративтік және бөлшек сегменттер өсті. Клиенттер тарапынан бөлшек ұзақ мерзімді өнімдерге қызығушылық көбірек байқалады».
Жалпы алғанда сақтандырушылардың таза активтері 19,14%-ға – 354,8 млрд теңгеге дейін өсті, таза резервтер 34,64%-ға ұлғайды, ал таза сыйлықақылардың өсуі 44,4%-ды құрады. Сарапшылар бұл деректер сақтандыру резервтерінің төмендетіліп көрсетілгенін білдіруі мүмкін екенін жоққа шығармайды. Сақтандыру компанияларының жиынтық капиталы 2011 жылы 18,4%-ға – 89,5 млрд теңгеге дейін өсті.
2026 жылғы нарықтың өзекті көрінісі
2026 жылғы 1 маусымдағы ресми деректер бойынша Қазақстанның сақтандыру секторы 25 сақтандыру ұйымын қамтыды, оның ішінде 10-ы өмірді сақтандыру компаниялары. Жыл басынан бері 657,2 млрд теңге сақтандыру сыйлықақылары жиналды, ал төлемдер көлемі 197,5 млрд теңгені құрады. Сектордың активтері 4,2 трлн теңгеге жетті.
Бірнеше айдағы төлемдерді сыйлықақыларға жай бөлу бағдар береді, бірақ толыққанды шығындылық коэффициенті болып табылмайды. Қаңтар–мамыр айларында жылдық және көпжылдық шарттар бойынша сыйлықақылар түсуі мүмкін, ал тиісті төлемдер кейінірек туындайды. Сонымен қатар өмірді сақтандыруда міндеттемелердің едәуір бөлігі ұзақ мерзімді сипатта болады.
Сыйлықақылар мен төлемдер неге бір мезгілде өспейді
- Танудың әртүрлі сәті. Сыйлықақы шарт жасалған кезде түседі, шығын айлар немесе жылдар өткен соң туындауы мүмкін.
- Портфель құрылымының өзгеруі. Жинақтаушы өмірді сақтандырудың өсуі төлемдердің бірден өсуінсіз сыйлықақыларды ұлғайтады.
- Инфляция. Жөндеу мен емдеу құны орташа төлемді кешігумен арттырады.
- Апатты оқиғалар. Бір ірі залал жекелеген кезеңнің көрсеткішін күрт өзгертуі мүмкін.
- Реттеу. Оқиға, міндеттемені тану және нақты төлем арасында уақыт өтеді.
- Қайта сақтандыру. Ірі шығындардың бір бөлігін қайта сақтандырушылар өтейді және ол бөлек көрсетіледі.
Сыйлықақылар, төлемдер және шығындылық коэффициенті
Сақтандыру сыйлықақысы — қабылданған қорғау үшін төлем. Сақтандыру төлемі — танылған сақтандыру жағдайы кезіндегі міндеттемені орындау. Бизнесті талдау үшін шығындылық коэффициенті пайдаланылады, бірақ оны дұрыс есептеу сол кезеңге жататын еңбекпен тапқан сыйлықақы мен шығындарды салыстыруды талап етеді.
Кәсіби есептілікте тек төленген шығындар ғана емес, мәлімделген, сондай-ақ орын алған, бірақ әлі мәлімделмеген жағдайлардың резервтері де ескеріледі. Сондықтан жалпы қолданылатын «төлемдер / жиналған сыйлықақылар» арақатынасы бухгалтерлік көрсеткіштен айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.
Төлемдердің төмен үлесі нені көрсетеді
Төлемдердің сыйлықақыларға төмен арақатынасы қолайлы кезеңді, жас портфельді немесе ұзақ мерзімді өнімдердің үлкен үлесін білдіруі мүмкін. Бірақ ол сондай-ақ реттеу сапасын, қарау мерзімдерін және даулар санын тексеруді талап етуі мүмкін. Қосымша деректерсіз төмен үлесті автоматты түрде артықшылық та, бұзушылық та деп санауға болмайды.
Нақты компанияны бағалау кезінде бірнеше жылдағы динамиканы, резервтерді, сыныптар құрылымын, шағымдарды, сот дауларын және қайта сақтандыру бағдарламасын қараған пайдалы.
Төлемдердің жоғары үлесі нені көрсетеді
Жоғары үлес ірі сақтандыру оқиғаларын, залал инфляциясын немесе андеррайтингтің нашарлауын көрсетуі мүмкін. Жекелеген сыныптарда бұл кезеңнің қалыпты ерекшелігі. Тұрақтылық тарифтер мен резервтердің күтілетін міндеттемелерді жабатынына және қолайсыз сценарий үшін капиталдың жеткілікті екеніне байланысты.
Сақтанушы статистиканы қалай пайдалана алады
- компанияны тек сыйлықақылар көлемі бойынша таңдамау;
- төлемдердің ең жоғары үлесін жеке төлемнің кепілі деп санамау;
- лицензияны және нақты полистің шарттарын тексеру;
- көрсеткіштерді бірдей сақтандыру сыныптары бойынша салыстыру;
- қаржылық тұрақтылықты, капиталды және резервтерді ескеру;
- реттеу тәртібін және шағымдар бойынша ресми шешімдерді зерделеу.
Сақтандырудың міндетті түрлері
Сақтандырудың міндетті түрлері бойынша қызметтерді тек тиісті лицензиясы бар сақтандыру компаниялары көрсетеді. Сыйлықақы мен төлемнің мөлшері бейінді заңмен және оқиғаның мән-жайларымен айқындалады. Нарықтың жалпы статистикасы нақты шарт пен есептеуді тексеруді алмастырмайды.
2011 және 2026 жылдарды қалай салыстыру керек
Номиналды сомаларды инфляцияны, заңнаманың және нарық құрылымының өзгеруін ескермей салыстыруға болмайды. 2011 жылы міндетті автосақтандыруды электрондық ресімдеу енді ғана дамып келе жатқан еді, ал 2026 жылы цифрлық полистер мен деректермен автоматтандырылған алмасу нарықтың әдеттегі бөлігі болып табылады.
Сондай-ақ өмірді сақтандырудың рөлі өзгерді, жаңа өнімдер мен реттеу қағидалары пайда болды. Сондықтан тарихи мақала үрдістерді түсіну үшін пайдалы, бірақ компаниялардың бүгінгі тиімділігі туралы тікелей қорытынды жасау үшін емес.
Қысқаша қорытынды
Төлемдердің баяуырақ өсуі кезіндегі сыйлықақылардың өсуі «жақсы» немесе «жаман» деген қарапайым бағалауды емес, талдауды талап етеді. Біртекті кезеңдер мен өнімдерді салыстыру, резервтерді және полисті сату мен шығын арасындағы кідірісті ескеру маңызды. 2011 жылғы бастапқы талдау төменде тарихи дереккөз ретінде сақталған.