Ерікті автосақтандыру КАСКО-ның жасырын тұстары
Жағымсыз тосын жағдайлардың көбі сақтандыру жағдайынан кейін емес, сатып алу сәтінде, клиент ережелерді, ерекшеліктерді, франшизаны және төлем тәртібін зерделемеген кезде туындайды. Әсіресе ерікті автосақтандыру КАСКО талаптарын мұқият оқу керек.
Тексеру қажет 10 талап
- Сақтандыру тәуекелдері: ЖКО, айдап кету, өрт, табиғи құбылыстар, үшінші тұлғалардың әрекеттері және басқа оқиғалар.
- Ерекшеліктер: көлікті көрсетілмеген тұлғаның басқаруы, сақтау талаптарын бұзу, автомобильді келісілген мақсаттан тыс пайдалану.
- Сақтандыру сомасы: ол автомобильдің нақты құнына сәйкес келе ме және төлемнен кейін азая ма.
- Франшиза: шартты немесе шартсыз, пайыз немесе тіркелген сома, әр жағдай немесе шарт бойынша.
- Тозу: бөлшектерге қолданыла ма және қалай есептеледі.
- Жөндеу: ақшалай төлем, СТО-ға жолдама, станцияны таңдау және түпнұсқа бөлшектерді пайдалану.
- Хабарлау мерзімі: оқиға туралы қашан және қандай тәсілмен хабарлау керек.
- Құжаттар: не қажет болады және бағалауды кім ұйымдастырады.
- Аумақ: өтем қай жерде қолданылады және сапарға жеке белгі қажет пе.
- Пайда алушы: несиелік автомобиль кезінде ақша кімге аударылады.
Франшиза: маңызды нақтылау
Бастапқы мақалада франшиза тек төлемнен әрдайым шегерілетін сома ретінде сипатталған. Бұл шартсыз франшиза үшін дұрыс. Шартты франшиза кезінде шекті деңгейден төмен шығын өтелмейді, ал одан асқан кезде төлем шегерусіз жүргізілуі мүмкін — егер шартта дәл солай жазылса.
5% франшиза сақтандыру сомасынан, шығын мөлшерінен есептелуі немесе тіркелген болуы мүмкін. Құны 600 000 теңге автомобиль және 30 000 теңге шегерім мысалы нақты ережелерде тиісті тұжырым болған жағдайда ғана қолданылады.
Несиелік сақтандыру
Банк пайда алушы бола алады, бірақ клиент қандай оқиға өтелетінін, төлем қайда жіберілетінін және толық жойылған кезде не болатынын түсінуі тиіс. Қарыз алушының жауапкершілігін сақтандыру, КАСКО және өмірді сақтандыру — әртүрлі өнімдер. Қызметті тиісті сала мен сыныптағы лицензиясы бар сақтандыру компаниясы көрсетеді.
Басты құжат
Полис шартты растайды, бірақ талаптар шарт, ережелер және қосымшалар арасында бөлінуі мүмкін. Оларды біртұтас жиынтық ретінде оқыңыз және қайшылықты жазбаша түсіндіруді сұраңыз.
Бастапқы толық талдау
Төменде ережелер, франшиза, агрегаттық сома, тозу, пайда алушы және басқа талаптар туралы 2012 жылғы материал қысқартусыз сақталған. Сандық мысалдар мен жекелеген кеңестерді қолданыстағы шартпен салыстырып тексеру қажет.
Жағымсыз тосын жағдайларға көбінесе өз автомобилін ерікті сақтандыру полисі бойынша сақтандырғандар және автомобиль сатып алуға несие рәсімдегендер тап болады.
Сақтандыру шартын жасасу кезіндегі ең басты құжат – сақтандыру полисі емес, Сақтандыру ережелері. Көп жағдайда бұл құжатты Сізге көрсетпейді, дегенмен полистегі «клиенттің қолы» бағанында: «Сақтандыру талаптарымен және Ережелерімен таныстым» деген сөйлем көрсетіледі. Сөйтіп, шын мәнінде олай болмаса да, Сіз сақтандыру ережелерімен танысу фактісін растайсыз.
Сақтандыру ережелері — сақтандырудың барлық талаптары өте егжей-тегжейлі сипатталатын, шамамен 20-40 беттік көп парақты құжат. Сақтандыру полисінде Сақтандыру ережелерінен қысқаша үзінділер ғана болады. Сіз алатын сақтандыру полисі — үлкен айсбергтің ұшы ғана деп айтуға болады.
Полистің орнына сақтандыру шарты берілуі мүмкін, бұл да сақтандыру компаниясы мен Сіздің арақатынасыңыздың рұқсат етілген нысаны. Кейде полистің орнына сақтандыру шарты беріледі. Ол ақпараттың көбірек көлемін сыйғызуға мүмкіндік береді, алайда шарт та Сақтандыру ережелері негізінде дайындалады.
Қорытынды №1. Сақтандыру шартын жасасқанда Сақтандыру ережелерімен танысу маңызды. Егер сақтандыру компаниясы қандай да бір себептермен Сізге Сақтандыру ережелерін көрсетуден бас тартса, шарт жасасудан бас тартыңыз. Ең болмағанда, шартқа немесе полиске мына сөйлемді енгізуді талап етіңіз: «Осы шарттың (полистің) талаптары мен Сақтандыру ережелері арасында қайшылық болған жағдайда осы шарттың (полистің) ережелері қолданылады».
Түсініксіз сөздер нені білдіреді?
Полисте көлік иелеріне әрдайым түсінікті бола бермейтін әртүрлі терминдерді жиі көруге болады. Осындай терминдердің тізімін келтірейік:
1. Франшиза
Франшиза - бұл Сіздің автомобиліңізді жөндеуге арналған шығыстардың төленбейтін бөлігі. Мысалы, Сіздің автомобиліңіз 600 000 теңге тұрады және Сіз оны дәл осы сомаға сақтандыруды шештіңіз. Сізге берілген полисте сақтандыру сомасының 5% мөлшеріндегі франшиза көрсетілген. Бұл франшиза мөлшерінен аспайтын залалды сақтандыру компаниясы төлемейтінін білдіреді.
Егер автомобиль, айталық, 200 000 теңгеге зақымдалса, сақтандыру компаниясы 170 000 теңге мөлшерінде төлем жүргізеді. Есептеу былай жүргізіледі:
франшиза сомасын анықтаймыз: 600 000*5% = 30 000 теңге
төлем сомасын есептейміз: 200 000 - 30 000 = 170 000 теңге.
Франшиза не үшін қажет?
Франшиза көлік иесі сақтандыру шартын жасасқаннан кейін де өз көлігіне ұқыпты қарауын жалғастыруы үшін қажет. Көлік кез келген зақымданудан (ЖКО, ұрлық, айдап кету, бұзақылық әрекеттер, қарақшылық шабуыл және т.б.) сақтандырылған кезде көлік иесі енді өз мүлкінің сақталуы бойынша тиісті шаралар қолданбайды деген қауіп туындайды. Көпшілігі былай ойлай бастайды: «Енді соншалықты уайымдаудың не қажеті бар? Бәрін сақтандыру компаниясы төлейді ғой».
Бұлай болмауы үшін шартта франшиза туралы талап көзделген. Жалпы ереже мынадай: шығындардың едәуір бөлігіне (85-95%) сақтандыру компаниясы жауап береді, ұсақ зақымданулар үшін (5-15 %, франшиза) клиенттің өзі жауап береді.
2. Пропорционалды төлем
Бұл талап әдетте полистің өзінде емес, Сақтандыру ережелерінде болады. Пропорционалды төлем туралы талап сақтандыру компаниясының мүдделерін қорғау үшін қолданылады.
Пропорционалды төлем қандай жағдайларда қолданылады?
Көлік иесі сақтандыруды үнемдеуді шешті делік. Ол үшін ол автомобиль 20 000$ емес, 15 000$ тұрады деп көрсетіп, көліктің құнын төмендетті. Бұл жағдай сақтандыру компаниясына пропорционалды төлем туралы талапты қолдануға мүмкіндік береді. Автомобиль толық құнына сақтандырылмағандықтан, төлем сомасы да түзетіледі.
Қарастырылған мысалда көлік нақты құнының 75%-ына сақтандырылды, демек, төлем де залалдың 75% мөлшерінде жүргізіледі.
3. Пайда алушы
Пайда алушы - бұл сақтандыру полисі бойынша ақша алатын тұлға. Бұл сөз Сіз автомобильді несиеге алған кезде ерекше мәнге ие болады. Әдетте несие алу үшін автомобильді сақтандыру қажет. Бұл ретте сақтандыру компаниясын, әдетте, банк таңдайды. Полис үшін Сіз өзіңіз төлейсіз, барлық құжаттар Сізге беріледі, бірақ апат болған жағдайда сақтандыру бойынша ақшаны Сіз емес, несие берген банк алады. Көлікті жөндеуге ақшаны Сізге өз бетіңізше іздеуге тура келеді.
«Болуы мүмкін емес!?» - дейсіз Сіз. Өз полисіңіздегі «пайда алушы» бағанына қараңыз, онда Сіздің атыңыз емес, банктің атауы көрсетілген. Банк неліктен бұлай істейді?
Сізге несие бере отырып, банк белгілі бір тәуекелдерді көтереді. Клиент ақшаны да қайтара алмайтын (жұмысынан және басқа табыс көздерінен айырылған), көлікті де банкке бере алмайтын (көлік ЖКО-да қирап, қалпына келтіруге жатпайды) жағдай болуы мүмкін. Мұндай жағдайда банкке сақтандыру полисі көмектеседі. Банктің мүдделерін дәл сақтандыру компаниясы қорғайды. Банк үшін бұл — ақшаны қайтарудың қосымша кепілдігі. Рас, бұл қосымша кепілдікті банк Сіздің есебіңізден алады, өйткені сақтандыру үшін дәл Сіз төлейсіз, бірақ бұл ретте сақтандыру полисі бойынша ақшаны (Сіз емес) банк алады.
Сақтандыру полисін сатып алу кезінде тағы неге назар аудару маңызды?
1. төлем мерзімдері
Міндетті сақтандыру туралы сөз болғанда, төлем мерзімдері заңмен регламенттеледі. Ал егер Сіз автомобильді ерікті түрде сақтандырсаңыз, төлем мерзімдерін әр сақтандыру компаниясы дербес белгілейді. Төлемнің жалпы мерзімі мыналарды қамтиды:
төлемнің өзі туралы шешім қабылдау мерзімі. Әдетте 5-тен 20 күнге дейін. Бұл уақытта сақтандыру компаниясы «ойланып», төлем жүргізу туралы немесе, егер бұған негізді себептер болса, төлемнен бас тарту туралы шешім қабылдайды.
төлемнің өзіне арналған мерзім. Ол да 5-тен 20 күнге дейінгі аралықта ауытқиды. Бұл кезеңде ақша іс жүзінде беріледі не клиенттің шотына аударылады.
2. сақтандыру төлеміне арналған құжаттар тізбесі
Ерікті сақтандыру шарттарында құжаттар тізбесі келтірілгеннен кейін төлем үшін «басқа да қажетті құжаттар» керек екені жиі көрсетіледі. Бұл тұжырым өте бұлыңғыр, сондықтан сақтандыру компаниясы үшін ыңғайлы. Қажет болған жағдайда ол сақтандыру компаниясына жаңадан-жаңа «қажетті» құжаттарды «ойлап табуға» және осылайша төлем мерзімдерін созуға мүмкіндік береді.
Сақтандыру шартында құжаттар тізбесі түпкілікті болып, қосымша құжаттар ұсыну қажеттігі туралы сөйлемнің мүлдем болмағаны жөн. Егер шартта сақтандыру компаниясының тізбеде көзделмеген өзге құжаттарды талап етуге құқығы жоқ екені туралы арнайы талап болса, бұл — тамаша нұсқа.
3. «нақты құны» және «сақтандыру сомасы» бағандарында көрсетілген сандар
«Нақты құны» бағанында Сіздің көлігіңіздің нарықтық бағасы көрсетіледі, ал «сақтандыру сомасы» бағанында көрсетілген сан Сіздің автомобиліңіз қандай сомаға сақтандырылғанын көрсетеді. Мұны мысалдармен талдап көрейік.
1-мысал.
«Нақты құны» - 2 000 000 теңге. «Сақтандыру сомасы» - 2 000 000 теңге.
Бұл көлік толық құнына сақтандырылғанын білдіреді. Төлем кезінде «тосын жағдайлар» болмайды.
2-мысал.
«Нақты құны» - 2 000 000 теңге. «Сақтандыру сомасы» - 1 200 000 теңге.
Бұл пропорционалды төлем туралы талап қолданылуы мүмкін екенін білдіреді. Мұндай жағдайлар «банктік» деп аталатын сақтандыруларда өте жиі туындайды. Сіз банктен несие алған кезде банктер несие алу құнын барлық тәсілдермен төмендетуге тырысады. Сондықтан көлік толық құнына (2 000 000 теңге) емес, тек берілген несие сомасына (1 200 000 теңге) сақтандырылады. Бір жағынан, бұл клиент үшін қаржылық тұрғыдан тиімді: сақтандыру үшін аз төлеуге тура келеді. Екінші жағынан, апат болған кезде пропорционалды төлем туралы талап қолданылады, яғни залалдың барлығы емес, тек қандай да бір бөлігі ғана төленеді.
3-мысал.
«Нақты құны» - 2 000 000 теңге. «Сақтандыру сомасы» - 300 000 теңге.
Әдетте «екі жақты» деп аталатын сақтандырулар осылай көрінеді. Әдетте мұнда пропорционалды төлем туралы талап қолданылмайды, бірақ бұған сенімді болу үшін полиспен және сақтандыру шартымен мұқият танысу қажет.
4. «Сақтандыру төлемінен бас тарту» бөліміндегі немесе «Сақтандыру жағдайларынан ерекшеліктер» бөліміндегі тұжырымдар
Сіз автомобильді кез келген зақымданудан сақтандырған кезде, Сізге төлем Сіздің кінәлі немесе жәбірленуші тарап болғаныңызға қарамастан кез келген жағдайда жүргізіледі деп жиі айтады. Алайда іс жүзінде бұл уәделер нақты құжаттармен расталмаған болып шығуы мүмкін.
Сізге сақтандыру шартынан немесе Сақтандыру ережелерінен сақтандыру төлемінен бас тарту жағдайлары сипатталатын бөлімді табу қажет.
Егер онда төменде келтірілген тұжырым болса, бұл ЖКО-ға Сіз кінәлі болған жағдайда, ауызша Сізді керісінше сендірсе де, сақтандыру компаниясы төлемнен бас тарта алатынын білдіреді.
«Сақтандырушы сақтанушының заңда белгіленген тәртіппен сақтандыру жағдайымен тікелей себеп-салдарлық байланыстағы қасақана қылмыстар немесе әкімшілік құқық бұзушылықтар деп танылған әрекеттері жағдайында сақтандыру төлемінен бас тартуға құқылы»
Мұндай тұжырымды ауыстырған жөн, әсіресе егер Сізге кінәңізге қарамастан кез келген ЖКО кезінде төлейміз деп ауызша уәде берсе. Бұл сөйлемдегі «әкімшілік құқық бұзушылықтар» тұжырымын «қасақана әкімшілік құқық бұзушылықтар» деп өзгерту қажет.
«Әкімшілік құқық бұзушылықтар» ұғымына іс жүзінде кез келген ЖКО кіреді, демек, қаласа, Сіз апаттың кінәлісі болып шықсаңыз, сақтандыру компаниясы төлемнен оңай бас тарта алады. Ал «қасақана әкімшілік құқық бұзушылықтар» санатына ЖКО-ның болмашы бөлігін ғана жатқызуға болады, демек, төлемнен бас тарту жағдайлары барынша азаяды.
Қорытынды №2. Төлем алу кезінде көңіл қалмауы үшін мыналар қажет:
сақтандыру полисін, сақтандыру шартын және Сақтандыру ережелерін мұқият оқу (жай ғана қарап шықпау); мына тармақтарға ерекше назар аудару:
- «сақтандыру жағдайы» (дәл қандай жағдайларда төлейтіні),
- «сақтандыру жағдайынан ерекшеліктер» (яғни, төлем қашан
жүргізілмейтіні),
- «сақтандыру төлемін есептеу тәртібі».
«франшиза» немесе «пропорционалды төлем» сияқты түсініксіз сөздердің нені білдіретінін міндетті түрде сұрау.
Сондай-ақ шарт жасасар алдында оны кәсіпқойлардың сараптамасына берген жөн.
ЖИІ ҚОЙЫЛАТЫН СҰРАҚТАР.
1. Сақтандыру компаниясы менің көлігімнің қанша тұратынын қалай біледі? Өйткені шарт жасасар алдында ешкім менен оның құнын растайтын құжаттарды талап етпейді.
Шынында да, полис беру кезінде сақтандыру компаниясы Сіздің жеке өтінішіңізбен шектеледі. Әрине, қаласаңыз, Сіз кез келген соманы атай аласыз. Шарт жасасу сәтінде оны ешкім арнайы тексермейді. Автомобильдің нақты құны туралы сұрақтар тек сақтандыру төлемі сәтінде туындайды. Егер Сіз ұсынған ақпараттың дұрыстығына күмән туса, сақтандыру компаниясы тәуелсіз сарапшыға сақтандыру шартын жасасу сәтіндегі автомобильдің нақты құны туралы есеп дайындау өтінішімен жүгінеді.
Егер автомобильдің құны төмендетіліп көрсетілгені анықталса, пропорционалды төлем туралы талап қолданылады. Егер көліктің құны жоғарылатылып көрсетілсе, шарт соманың асырылған бөлігінде жарамсыз деп танылады. Осы мән-жайларды ескере отырып, сақтандыру шартын жасасу кезінде автомобильдің құнын барынша дұрыс көрсеткен жөн.
2. Досымның басында мынадай жағдай болды: ол ЖКО-ға түсті, кінәлінің кәдімгі, міндетті сақтандыруы болды, ал досымның қымбат, ерікті сақтандыруы болды. Кінәлінің сақтандыру компаниясы аз есептегендіктен, досым өз сақтандыру компаниясынан да төлем алды. Алайда кейін досымды өзінің сақтандыру компаниясы сотқа беріп, ақшаны қайтаруды талап етті. Бұл әділ ме?
Төлем алудың жалпы ережесі мынадай: Сіз бірден бірнеше компаниядан ақша ала аласыз, бірақ бұл ретте төлемдердің жалпы сомасы нақты залалдан аспауы тиіс. Бір зақымданулар үшін екі рет ақша алуға болмайды. Мұны мысалдармен түсіндірейік.
1-мысал.
Автомобиль 1 000 000 теңгеге зақымданды, бұл тәуелсіз сарапшының есебімен расталды. Көлік иесі кінәлінің сақтандыру компаниясынан 700 800 теңге (1 АЕК=1168 теңге есебімен 600 АЕК) мөлшерінде және өз сақтандыру компаниясынан 900 000 теңге (франшизаны шегергенде) мөлшерінде төлем алды.
Төлемдердің жалпы сомасы 1 600 800 теңгені құрады, бұл нақты залалдан екі есеге жуық асып түседі.
2-мысал.
Тәуелсіз сарапшы ЖКО нәтижесінде автомобильге келтірілген залалды бағалады, ол 550 000 теңгені құрады. Кінәлінің сақтандыру компаниясы өз бағалауын жүргізіп, 400 000 теңге төлеуге келісті. Көлік иесі кінәлінің сақтандыру компаниясымен соттасқысы келмей, жетпейтін 150 000 теңге соманы өзінің «екі жақты» сақтандыруы бойынша алуды шешті. Осылайша, төлемдердің жалпы сомасы нақты шығындардан аспады. Зақымданған көлік құралы иесінің әрекеттерінде бұзушылықтар жоқ.
3. Менің сақтандыру компаниям менің басқа жерден ақша алғанымды қалай біледі?
Ерікті сақтандыру бойынша ақша алудың талаптарының бірі — кері талап (регресс) құқығын беру. Бұл төлем алар алдында Сіз алынған соманы өндіріп алу жөніндегі барлық құқықтарды өз сақтандыру компанияңызға бергеніңіз туралы құжатқа қол қоюыңыз керек дегенді білдіреді. Енді Сіздің сақтандыру компанияңыз бұл соманы апаттың кінәлісінен немесе оның сақтандыру компаниясынан заңды негізде өндіріп ала алады. Кінәліге және оның сақтандыру компаниясына жүгіне отырып, Сіздің сақтандыру компанияңыз Сізге жүргізілген төлемдер туралы барлық ақпаратқа толық қол жеткізеді. Егер Сіз тиесілі сомадан көп алғаныңыз анықталса (сипатталған 1-мысалдағыдай), сақтандыру компаниясы Сізден бұл ақшаны қайтаруды талап етеді.
Кері талап құқығын барлық сақтандыру компаниялары пайдаланады. Кері талап (регресс) бойынша талап-арыздар әдетте төлемнен кейін жарты жыл ішінде беріледі (беру үшін ең ұзақ мерзім — үш жыл). Сіз алған төлемдер туралы бүкіл шындық бәрібір ашылатындықтан, кейін ұзақ сот талқылауларына қатыспау үшін өз компанияңызды жаңылыстырмаған дұрыс.
Ресімдегеннен кейін полисті қалай тексеруге болады
- ТАӘ/атауын, ЖСН/БСН және байланыс деректерін салыстырыңыз;
- автомобильдің VIN кодын, нөмірін, маркасын, моделін және жылын тексеріңіз;
- қорғаныстың басталу күні мен уақыты дұрыс екеніне көз жеткізіңіз;
- сақтандыру сомасын, сыйлықақыны және франшизаны салыстырыңыз;
- рұқсат етілген жүргізушілер тізімін тексеріңіз;
- БСДҚ хабарламасы мен чекті сақтаңыз;
- шығындарды реттеудің ресми нөмірін жазып алыңыз.
Қызыл жалаушалар
- ережелерді тек төлемнен кейін жіберуге уәде береді;
- талаптар ауызша баяндалған және құжаттарда жоқ;
- төлемді жеке картаға аударуды ұсынады;
- сатушы жалған мәліметтерді көрсетуді сұрайды;
- сақтандыру сомасы түсіндірмесіз құнынан айтарлықтай төмен;
- ерекшеліктер анық емес жазылған немесе жарнамаға қайшы келеді.
Қорытынды
Сақтандырудың жасырын тұстары ережелерді рет-ретімен оқығанда байқалады. Бағаны емес, өтемді, ерекшеліктерді, франшизаны, тозуды және төлем рәсімін салыстырыңыз. Барлық маңызды уәделер шартта немесе қоса берілген ережелерде болуы тиіс.
Материал ақпараттық сипатта. Шешім өзекті шарт, ережелер және Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша қабылданады.