Қазақстандағы қайта сақтандыру: ірі тәуекелдерді қорғау қалай жұмыс істейді

Қазақстандағы қайта сақтандыру

Қайта сақтандыру — сақтандыру компаниясы өзі қабылдаған тәуекелдің бір бөлігін басқа сақтандыру немесе қайта сақтандыру ұйымына беретін тетік. Бұл ретте клиент үшін сақтандыру шарты өзгермейді: сақтанушы алдындағы жауапкершілікті бұрынғысынша полисті берген компания көтереді. Қайта сақтандыру сақтандырушыға қаржылық тұрақтылықты сақтауға, ірі объектілерді қабылдауға және елеулі залалдар кезінде міндеттемелерін уақтылы орындауға көмектеседі.

Бұл құрал өнеркәсіп кәсіпорындарын, авиацияны, энергетиканы, құрылысты, жүктерді, жауапкершілікті және ықтимал залал әдеттегі төлем мөлшерінен әлдеқайда асып түсетін басқа да тәуекелдерді сақтандыру кезінде ерекше маңызды. Дұрыс құрылған бағдарлама бір оқиғаның салдарын нарықтың бірнеше кәсіби қатысушысы арасында бөлуге мүмкіндік береді.

Сақтандыру компаниясына қайта сақтандыру не үшін қажет

Тұрақты сақтандырушы да өз балансында тым үлкен тәуекелді шоғырландырмауы тиіс. Ірі зауыттағы өрт, инфрақұрылым объектісіндегі апат немесе бір табиғи құбылыстан туындаған залалдар сериясы бірден бірнеше шарт бойынша төлемдерге әкелуі мүмкін. Сондықтан сақтандырушы өзіндік ұстап қалу көлемін — өз бетінше өтеуге дайын соманы — айқындайды, ал одан асатын бөлігін қайта сақтандырушыларға береді.

• Капиталды қорғау: ірі залал компанияның төлем қабілеттілігіне азырақ әсер етеді.
• Сақтандыру сыйымдылығының өсуі: сақтандырушы неғұрлым қымбат әрі күрделі объектілерді қабылдай алады.
• Нәтижені тұрақтандыру: әртүрлі кезеңдердегі төлемдер болжамдырақ болады.
• Сараптама: халықаралық серіктестер инженерлік, табиғи және салалық тәуекелдерді бағалауға көмектеседі.
• Әртараптандыру: жауапкершілік бірнеше қатысушы арасында бөлінеді.

Қайта сақтандырудың негізгі нысандары

Факультативтік қайта сақтандыру

Әрбір тәуекел жеке қаралады. Сақтандырушы серіктесіне объект, сақтандыру сомасы, қорғау шарттары және бағалау нәтижелері туралы мәліметтерді жібереді. Қайта сақтандырушы ұсынысты толық, ішінара қабылдауға немесе одан бас тартуға құқылы. Бұл тәсіл бірегей объектілер мен стандартты емес тәуекелдерге сай келеді, бірақ келісуге көбірек уақыт талап етеді.

Облигаторлық қайта сақтандыру

Тараптар алдын ала шарт жасасады, соған сәйкес тәуекелдердің белгілі бір санаты белгіленген шектерде автоматты түрде беріледі. Бұл жұмысты жеделдетеді және сақтандыру портфелінің тұрақты сыйымдылығын қамтамасыз етеді. Шартта лимиттер, алып тастаулар, аумақ, қолданылу кезеңі, есеп айырысу және залалдарды реттеу тәртібі тіркеледі.

Пропорционалдық және пропорционалдық емес бағдарламалар

Пропорционалдық бағдарламада сыйлықақы мен залал тараптар арасында келісілген үлеспен бөлінеді. Пропорционалдық емес қорғауда қайта сақтандырушы залал белгіленген басымдықтан (приоритеттен) асқан кезде қосылады. Нақты құрылым портфельге, ірі оқиғалардың ықтималдығына және капиталға рұқсат етілген жүктемеге байланысты.

Қайта сақтандыру клиент үшін нені білдіреді

Сақтанушы әдетте қайта сақтандырушымен тікелей байланыспайды. Ол өтінішін, құжаттарын береді және төлемді шарт жасалған сақтандыру компаниясынан алады. Сапалы қайта сақтандыру қорғауының болуы — оң фактор, алайда ол лицензияны, қаржылық тұрақтылықты, полис талаптарын және залалдарды реттеу тәжірибесін тексеруді алмастырмайды.

Сенімді бағдарлама қалай қалыптасады

Тәуекелді орналастырғанға дейін сақтандырушы объект туралы мәліметтер жинайды, залалдар тарихын, қауіпсіздік шараларын, географияны және ықтимал ең жоғары залалды талдайды. Кәсіпорын үшін инженерлік тексеру, технологиялық процестердің сипаттамасы, өртке қарсы қорғау жоспарлары және бизнестің үздіксіздігі туралы деректер қажет болуы мүмкін.

1. Сақтандыру құны мен ең жоғары залалдың ықтимал мөлшері айқындалады.
2. Сақтандырушының өзіндік ұстап қалу көлемі және қорғаудың қажетті лимиті белгіленеді.
3. Шарт нысаны мен қайта сақтандырушылар құрамы таңдалады.
4. Алып тастаулар, франшизалар, ескертпелер және залал туралы хабарлау тәртібі келісіледі.
5. Серіктестердің рейтингтері, юрисдикциясы және қаржылық тұрақтылығы тексеріледі.
6. Бағдарлама портфель мен жаңа қатерлерді ескере отырып тұрақты түрде қайта қаралады.

Қайта сақтандыру және сақтандырудың міндетті түрлері

Сақтандырудың міндетті түрлері бойынша қызметтерді тиісті лицензиясы бар сақтандыру компаниялары ғана көрсетеді. Қайта сақтандырушы жеке тұлғаға лицензияланған сақтандырушының орнына міндетті полис сатпайды. Ол кәсіби ұйымдар арасындағы тәуекелді ішкі бөлуге қатысады және тікелей сақтандырушыға тұрақтылықты сақтауға көмектеседі.

Бизнес неге назар аударуы керек

Ірі объектіні сақтандырған кезде қайта сақтандыру көзделген-көзделмегенін, сақтандырушының өзіндік ұстап қалу мөлшері қандай екенін және жекелеген қауіптер бойынша шектеулер бар-жоғын нақтылаған пайдалы. Бұл мәліметтер әрдайым толық көлемде ашыла бермейді, бірақ клиент қорғау құрылымы мен төлем тәртібі туралы түсінікті түсіндірме сұратуға құқылы.

Сақтандыру сомасын мүліктің нақты құнымен мұқият салыстырып, тәуекелдер тізбесін, алып тастауларды, франшизаны, аумақты және хабарлау талаптарын тексеру қажет. Төмендетілген құн немесе объект туралы толық емес мәліметтер қайта сақтандыру бағдарламасының сапасына қарамастан залалды реттеуді қиындатуы мүмкін.

Цифрландыру және жаңа тәуекелдер

Қазіргі нарық деректермен электрондық алмасуды, шарттарды автоматтандырылған есепке алуды және апатты оқиғалардың талдамалық модельдерін пайдаланады. Сонымен қатар киберқатерлердің, климаттық факторлардың, өндірістегі үзілістердің және жеткізушілерге тәуелділіктің маңызы артып келеді. Мұндай қатерлер үшін нақты деректер, шарттың бірыңғай тұжырымдары және қатысушылардың ашық тізбегі ерекше маңызды.

Қысқаша қорытынды

Қазақстандағы қайта сақтандыру сақтандыру нарығының қаржылық тұрақтылығының маңызды бөлігі болып табылады. Ол компаниялардың ірі тәуекелдерді қабылдау қабілетін арттырады, ықтимал залалдардың шоғырлануын азайтады және халықаралық сараптамаға жол ашады. Сақтанушы үшін ең бастысы — тікелей шарт: лицензияланған сақтандырушы полис талаптарына, өтінішті қарауға және төлемге жауап береді, ал қайта сақтандыру бағдарламасы оның осы міндеттемелерді орындау қабілетін күшейтеді.

Сақтанушыға жадынама

• Сақтандыру компаниясының лицензиясы мен деректемелерін тексеріңіз.
• Сыйлықақыны төлегенге дейін қағидалар мен шартты оқыңыз.
• Алып тастауларды, франшизаны және хабарлау мерзімдерін нақтылаңыз.
• Полисті, төлем құжаттарын және хат алмасуды сақтаңыз.
• Сақтандыру мерзімі ішінде тәуекелдің өзгерістері туралы хабарлаңыз.

Қайта сақтандыру бүгінгі таңда отандық сақтандыру нарығының ойыншылары үшін де, біздің шетелдік серіктестеріміз үшін де өте өзекті. Соңғы жылдары қазақстандық реттеушінің заңнамалық бастамаларына байланысты қайта сақтандыру пруденциялық реттеу тұрғысынан елеулі өзгерістерге ұшырады. Қазақстанның қайта сақтандыру нарығы соңғы 7 жылда қалай дамығаны және өзгерістер қайта сақтандыру нарығының одан әрі дамуына қалай әсер ететіні туралы осы мақалада сөз болады.

Сақтандыру нарығы қатысушыларының сандық құрамы соңғы 7 жылда іс жүзінде өзгерген жоқ. 2012 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстанның сақтандыру нарығында 38 сақтандыру ұйымы лицензияланған қызметті жүзеге асырады, оның ішінде жалпы сақтандыру бойынша 31 компания және өмірді сақтандыру бойынша 7 компания, сондай-ақ 14 сақтандыру брокері және 85 актуарий. Соңғы жылдары лицензияланған актуарийлер санының өсуі байқалатынын атап өту қажет: 2005 жылмен салыстырғанда олардың саны үш есеге жуық өсті.

Сақтандыру сыйлықақыларының (2005 жылғы 67 млрд теңгеге қарсы 2011 жылы 176 млрд теңге, 2,63 есе ұлғаю) және сақтандыру төлемдерінің (2005 жылы 11 млрд теңге және 2011 жылы 43 млрд теңге) серпіні нарықтың сандық және сапалық өсуін көрсетеді.

Қаржы дағдарысы кезеңінде көлемдер төмендегеннен кейінгі соңғы екі жылда сақтандыру нарығында сақтандыру сыйлықақыларын жинау көлемінің ұлғаюы байқалады, бұл ең алдымен банк секторының халықты несиелендіруді жандандыруымен, сондай-ақ корпоративтік сектордың іскерлік белсенділігінің артуымен байланысты.

Қаржылық және экономикалық дағдарыстың сақтандыру нарығына әсері шамалы болғанын атап өту қажет. Сақтандыру ұйымдары залалдылықтың төмен көрсеткіштері есебінен рентабельділіктің жоғары деңгейін сақтайды, ал сақтандырушылардың меншікті капиталының өсуі Қазақстан сақтандыру нарығының сыйымдылығы айтарлықтай ұлғайғанын куәландырады.

Қайта сақтандыру сыйлықақылары 2005 жылғы 27 млрд теңгеден (сақтандыру сыйлықақыларындағы үлесі — 40,30%) 2011 жылы 65 млрд теңгеге дейін (сақтандыру сыйлықақыларындағы үлесі — 36,93%) өсті. Қайта сақтандыру төлемдеріне келетін болсақ, өкінішке қарай, негізгі үрдіс бейрезидент қайта сақтандырушылардан өтемдердің өте төмен деңгейі болып қала береді. 2011 жылы қайта сақтандыруға 64 млрд теңгеден астам берілді, ал қайта сақтандыру төлемдерінің қайтарымы шамамен 8 млрд теңгені (шамамен 13%) құрады. Сонымен қатар қайта сақтандыру сыйлықақыларының едәуір бөлігі шетелге беріледі. 2005–2010 жылдар аралығында берілген сыйлықақылар құрылымында бейрезиденттерге берілген сыйлықақылардың пайызы іс жүзінде өзгермеді. Тек 2011 жылы ғана бейрезиденттерге берілген сыйлықақылардың салыстырмалы түрде 89%-дан (2010 ж.) 78%-ға (2011 ж.) дейін төмендеуі байқалады. Бейрезиденттерден қабылданған қайта сақтандыру сыйлықақылары бойынша өсу байқалады, ең жоғарғы шегі 2009 жылға келеді — қайта сақтандыруға 11 млрд теңгеден астам қабылданды.

Шетелдік тәуекелдер негізінен қазақстандық нарықта тікелей цеденттер арқылы да, жергілікті әрі шетелдік сақтандыру (қайта сақтандыру) брокерлерінің қатысуымен де орналастырылады.

Соңғы екі жылда шетелден сыйлықақы жинаудың айтарлықтай құлдырауы байқалады. Бұрын жергілікті нарыққа әдетте мүліктік, авиациялық, ғарыштық тәуекелдер, жауапкершіліктің әртүрлі түрлері қайта сақтандыруға ұсынылатын, сондай-ақ батыста орналастырылған облигаторлық шарттардың басымдықтары немесе облигаторлық бағдарламалар бойынша өтемнен алып тастаулар пропорционалды түрде орналастырылатын.

Соңғы уақытта жергілікті сақтандыру компаниялары осы жобалар бойынша залалдылықтың жоғары болуын ескере отырып, шетелдік тәуекелдерді сақтықпен әрі іріктеп қабылдай бастады. Қайта сақтандырудың географиялық құрылымы да өзгерді. 2011 жылы елдер арасында қайта бөлу орын алды: бірінші орында — ҚР (22%) (2010 жылы — РФ), Ресей Федерациясы екінші орында — 20% (2010 жылы — Ұлыбритания 22%), одан кейін Ұлыбритания — 14% (2010 жылы — ҚР 11%) және т.б.

Қазақстандық қамту 2010 жылғы 11%-дан 2011 жылы 22%-ға дейін ұлғайды. Бұл өзгеріс заңнамалық актілерге өзгерістер енгізілуіне байланысты болды. Жаңа заңнамалық шаралардың қабылдануы сақтандыру нарығының одан әрі дамуына жаңа серпін берді.

Қабылданған НҚА-ға сәйкес енді сақтандыру ұйымының төлем қабілеттілігі маржасының немесе кепілдік қорының ең төмен мөлшері қайта сақтандырушының рейтингтік бағасына байланысты қолданыстағы қайта сақтандыру шарттары бойынша берілетін қайта сақтандыру сыйлықақыларының міндеттемелері сомасына ұлғаяды. Бұрын сақтандыру ұйымының төлем қабілеттілігі маржасының немесе кепілдік қорының ең төмен мөлшері берілетін қайта сақтандыру сыйлықақыларының сомасына ұлғаятын. Қайта сақтандыру шарттарын салыстыру кестеде келтірілген:

Төлем қабілеттілігі маржасының ең төмен мөлшеріне пайыздық жүктеме төмендегені анық, бірақ қолдану базасының қайта сақтандыру сыйлықақыларының көлемінен сыйлықақылар бойынша міндеттемелер көлеміне ауыстырылуы рейтингі төмен қайта сақтандыру жағдайында сақтандырушы капиталына жүктемені айтарлықтай арттырады.

Сонымен қатар елеулі өзгерістер төлем қабілеттілігінің нақты маржасына (ТҚНМ) байланысты жеке сақтандыру тәуекелі бойынша өзіндік ұстап қалудың (ӨҰ) ең жоғары мөлшеріне қойылатын талаптарды қозғады. Салыстыру көрнекі болуы үшін өзгерістер кестеде берілген.

Бұдан басқа, тәуекелді рейтингі «А-»-ден төмен ҚР бейрезиденті қайта сақтандырушыда қайта сақтандыру кезінде қосымша талаптар енгізілді. Цедент:

- тәуекелдің бір бөлігін ҚР резиденті СК-ларға қайта сақтандыруға ұсынуы;

- қайта сақтандыру шарттары ҚР бейрезиденті ҚСҰ-ларға ұсынылған шарттармен бірдей болуы;

- тәуекелді қайта сақтандыруға жалпы сақтандыру компаниялары үшін кемінде 5, өмірді сақтандыру компаниялары үшін кемінде 3 жергілікті СК-ға ұсынуы тиіс. Акцепт мерзімі — кемінде 3 жұмыс күні.

- ҚР резиденті ҚСҰ бас тартқан жағдайда, ұсынысты ҚСҰ-лардың жалпы саны жалпы сақтандыру компаниялары үшін 10-ға және өмірді сақтандыру компаниялары үшін 5-ке жеткенге дейін ҚР-дың өзге ҚСҰ-ларына жіберуі тиіс

Менің ойымша, реттеушінің заңнамалық бастамалары мыналарға әкеледі:

1. Қайта сақтандыру мәмілелеріндегі қазақстандық қамтудың ұлғаюына
2. Ақшаның шетелге ағылуын қысқарту есебінен жергілікті сақтандыру нарығының капиталдануының артуына.
3. Қайта сақтандыру мәмілелерінің ашықтығының артуына.
4. Жергілікті сақтандыру компанияларының андеррайтингтік/қайта сақтандыру саясаттарын қайта қарауға.

5. Жергілікті сақтандыру нарығында тәуекелдер шоғырлануының артуына.

Соңында, қазақстандық сақтандырушылар бәсекелестік пен өзара сенімсіздіктен бас тартса, өздерінің баланстық көрсеткіштерін және қабылданатын тәуекелдерді ұстап қалу қабілетін арттыруға толық қабілетті екенін атап өткен жөн, бұл оларға болашақта Қазақстандағы сақтандыру бизнесінің ең сапалы әрі пайдалы бөліктерін өздерінде қалдыруға мүмкіндік береді.

Аталған шаралардың барлығы, олар қалай қабылданса да — жеке-жеке немесе бәрі бірге, — қазақстандық сақтандыру нарығының ұзақ мерзімді дамуы мен пайдалылығын қамтамасыз етуге қабілетті.