2011 жылдың бірінші тоқсанында сақтандыру нарығында көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру (КҚЖМ) бойынша сақтандыру сыйлықақылары өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 18%-ға өскені тіркелді. Бұл нәтижеге ықпал еткен факторлардың бірі — бірыңғай сақтандыру полисі енгізілгеннен кейін жалған полистер үлесінің азаюы. Алайда полистерді қолдан жасау проблемасы әлі де бар.
«Жалған полистердің ең көбі дәл дағдарыс жылдары — 2008–2010 жылдары тіркелді. Бұл елдегі жалпы қолайсыз экономикалық жағдаймен, жұмыссыздықтың өсуімен, сақтандыру полисі құнының қымбаттауымен байланысты болды. Сондай-ақ тұтынушылар сақтандыруға жұмсайтын шығындарын қысқартты. Көптеген автокөлік иелері жалған полистерді біле тұра сатып алды», — деді «Казахинстрах» АҚ басқарма төрағасы Асқар Баймұханов. Ол сондай-ақ бірыңғай полистің енгізілуі КҚЖМ нарығына қалай әсер еткені туралы қорытынды жасауға әлі ерте екенін атап өтті. Барлық нәтиже жыл қорытындысы бойынша көрінеді.
Бірыңғай полис жалған полистерге қарсы күресте едәуір көмектесуге тиіс, дегенмен сақтандырушылар 2010 жылы өзін ақтаған шараларды жалғастырып келеді. Бұл — адал емес сақтандыру агенттерін анықтау бойынша компаниялардың өзара, жол полициясы басқармаларымен, бұқаралық ақпарат құралдарымен және тікелей автокөлік иелерімен белсенді ынтымақтастығы.
«Жалған полистер проблемасы бұқаралық ақпарат құралдарында, сақтандырушылар арасында және, әрине, құзыретті билік органдарында белсенді талқыланды. Біздің қызметкерлер жол полициясы басқармасымен бірлесіп жалған полистерді анықтау бойынша рейдтерге шықты. Сондай-ақ жол полициясы инспекторлары оқытылды, жалған полисті нағыз полистен қалай ажыратуға болатыны туралы жадынамалар дайындалды. Өңірлік газеттерде жалған полис сатып алудың салдарын түсіндіретін мақалалар жарияланды. Жол полициясының инспекторлары жүргізушінің СТН-ін және полис нөмірін айтып, полистің түпнұсқалығын тексере алатын «жедел желі» ұйымдастырылды», — деп атап өтті «Казахинстрах» сақтандыру компаниясының басшысы.
Клиенттерді алаяқтықтан қорғау үшін сақтандыру компаниялары түпнұсқа полистердің айрықша белгілеріне назар аударады. КҚЖМ бойынша сақтандыру полисінің бланкісінде микромәтін, ультракүлгін сәуленің әсерінен көрінетін көзге көрінбейтін элемент бар. Бланк қағазында тангир торы және жарыққа қарағанда көрінетін «KAZ» су белгілері бар. Сақтандыру полисінің бланкілері ҚР Ұлттық банкінің талаптары мен стандарттарына сәйкес банкнот фабрикасында дайындалады. Қолмен толтырылған барлық бланкілер жарамсыз болып саналады. Бұдан басқа, әр полистің бірыңғай сақтандыру базасында көрсетілетін бірегей нөмірі бар. Бұл қадам жол полициясы қызметкерлеріне жалған полистерді жылдам анықтауға мүмкіндік береді.
«Тұтынушылардың мүдделерін қорғау мақсатында КҚЖМ сақтандыру полистерін тұрақты сату нүктелері бар және нарықта өзін жақсы жағынан көрсеткен компаниялардан сатып алуды ұсынамыз, — деді «БТА Страхование» қауіпсіздік қызметінің бастығы Данияр Кужахметов. — Егер сақтанушыда өз сақтандыру полисінің түпнұсқалығына күмән туындаса, ең алдымен баспаханалық қорғау дәрежелерінің бар-жоғына назар аудару керек». Егер күмән бәрібір сейілмесе, сақтанушы сақтандыру компаниясына жүгіне алады, кез келген менеджер полистің бірыңғай сақтандыру дерекқорында (БСДҚ) тіркелгенін тексереді. Қатаң есептілік бланкілерінің есебін сақтандыру шарттарын әкімшілендіру бөлімшесі жүргізеді. «Жасалған әрбір шарт жасалған күні БСДҚ-да тіркеледі. Нөмірлер мен кодтар бойынша кез келген сәйкессіздік анықталса, қызметтік тексерулер жүргізіледі», — деп қосты ол.
КҚЖМ сақтандыру нарығындағы ең танымал өнім саналатындықтан, қолдан жасауға ең көп ұшырайтын сақтандыру түрі болып табылады. «Бұл сақтандырудың міндетті түрі, сондықтан ол халық арасында ең танымал. Осыған байланысты дәл осы сақтандыру түрі бойынша сақтандыру полистері қолдан жасалды», — деді Асқар Баймұханов. Ресми емес деректер бойынша жалған сақтандыру полистерінің ең үлкен пайызы Оңтүстік Қазақстан облысына тиесілі. Сақтандыру полисінсіз көлік жүргізгені үшін айыппұлдар 20 АЕК-ке дейін көтерілгеннен кейін, сондай-ақ жол полициясының жұмысының арқасында Оңтүстік Қазақстан өңірінде 2010 жылы сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 2,5 есе өсті.
Сақтандыру компанияларының деректері бойынша жалған полистерден туындайтын сақтандыру сыйлықақыларының жетіспеушілігі 20%-дан асады. Сақтандыру нарығында жалған полистердің көбеюіне себеп болуы мүмкін тағы бір фактор — сақтандыру агенттері сыйақыларының күрт төмендеуі. Бұл өз кезегінде полис таратушыларды бұрынғы табысын сақтап қалу үшін жалған бланкілерді сатуға итермелеуі мүмкін еді. Бұрын агенттің табысы сақтандыру полисі сомасының шамамен жартысын құраса, қазір агент 10% алады.
Жалған полисті пайдалану иесіне ешқандай пайда әкелмейді. Бұл жағдайда «Сараң екі рет төлейді» деген белгілі мақал орынды. Біріншіден, сақтандыру жағдайы туындаған кезде кінәлі тарап зардап шеккен тарапқа өз сақтандыру компаниясы есебінен сақтандыру төлемі жасалады деп үміттене алмайды. Жәбірленуші кінәліден залалды сот тәртібімен өтеуді талап ете алады. Екіншіден, жалған полис иелері әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Мұндай полистерді таратушылар да жауапкершіліктен құтыла алмайды.
«Автокөлік иесінде жалған сақтандыру полисі анықталған жағдайда, ол ҚР «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» кодексінің 470-бабы бойынша әкімшілік жазаға тартылады, оның санкциясы әкімшілік айыппұл салуға әкеп соғады. Жалған полистер бойынша сақтандыру шарттарын жасасқан сақтандыру агенті анықталған жағдайда, ол ҚР ҚК-нің «Жалған құжаттарды қолдан жасау, дайындау немесе өткізу» деген 325-бабы бойынша қылмыстық жазаға тартылады, бұл баптың санкциясы екі жылға дейін бас бостандығынан айыруды көздейді"
«Жалған полистердің ең көбі дәл дағдарыс жылдары — 2008–2010 жылдары тіркелді. Бұл елдегі жалпы қолайсыз экономикалық жағдаймен, жұмыссыздықтың өсуімен, сақтандыру полисі құнының қымбаттауымен байланысты болды. Сондай-ақ тұтынушылар сақтандыруға жұмсайтын шығындарын қысқартты. Көптеген автокөлік иелері жалған полистерді біле тұра сатып алды», — деді «Казахинстрах» АҚ басқарма төрағасы Асқар Баймұханов. Ол сондай-ақ бірыңғай полистің енгізілуі КҚЖМ нарығына қалай әсер еткені туралы қорытынды жасауға әлі ерте екенін атап өтті. Барлық нәтиже жыл қорытындысы бойынша көрінеді.
Бірыңғай полис жалған полистерге қарсы күресте едәуір көмектесуге тиіс, дегенмен сақтандырушылар 2010 жылы өзін ақтаған шараларды жалғастырып келеді. Бұл — адал емес сақтандыру агенттерін анықтау бойынша компаниялардың өзара, жол полициясы басқармаларымен, бұқаралық ақпарат құралдарымен және тікелей автокөлік иелерімен белсенді ынтымақтастығы.
«Жалған полистер проблемасы бұқаралық ақпарат құралдарында, сақтандырушылар арасында және, әрине, құзыретті билік органдарында белсенді талқыланды. Біздің қызметкерлер жол полициясы басқармасымен бірлесіп жалған полистерді анықтау бойынша рейдтерге шықты. Сондай-ақ жол полициясы инспекторлары оқытылды, жалған полисті нағыз полистен қалай ажыратуға болатыны туралы жадынамалар дайындалды. Өңірлік газеттерде жалған полис сатып алудың салдарын түсіндіретін мақалалар жарияланды. Жол полициясының инспекторлары жүргізушінің СТН-ін және полис нөмірін айтып, полистің түпнұсқалығын тексере алатын «жедел желі» ұйымдастырылды», — деп атап өтті «Казахинстрах» сақтандыру компаниясының басшысы.
Клиенттерді алаяқтықтан қорғау үшін сақтандыру компаниялары түпнұсқа полистердің айрықша белгілеріне назар аударады. КҚЖМ бойынша сақтандыру полисінің бланкісінде микромәтін, ультракүлгін сәуленің әсерінен көрінетін көзге көрінбейтін элемент бар. Бланк қағазында тангир торы және жарыққа қарағанда көрінетін «KAZ» су белгілері бар. Сақтандыру полисінің бланкілері ҚР Ұлттық банкінің талаптары мен стандарттарына сәйкес банкнот фабрикасында дайындалады. Қолмен толтырылған барлық бланкілер жарамсыз болып саналады. Бұдан басқа, әр полистің бірыңғай сақтандыру базасында көрсетілетін бірегей нөмірі бар. Бұл қадам жол полициясы қызметкерлеріне жалған полистерді жылдам анықтауға мүмкіндік береді.
«Тұтынушылардың мүдделерін қорғау мақсатында КҚЖМ сақтандыру полистерін тұрақты сату нүктелері бар және нарықта өзін жақсы жағынан көрсеткен компаниялардан сатып алуды ұсынамыз, — деді «БТА Страхование» қауіпсіздік қызметінің бастығы Данияр Кужахметов. — Егер сақтанушыда өз сақтандыру полисінің түпнұсқалығына күмән туындаса, ең алдымен баспаханалық қорғау дәрежелерінің бар-жоғына назар аудару керек». Егер күмән бәрібір сейілмесе, сақтанушы сақтандыру компаниясына жүгіне алады, кез келген менеджер полистің бірыңғай сақтандыру дерекқорында (БСДҚ) тіркелгенін тексереді. Қатаң есептілік бланкілерінің есебін сақтандыру шарттарын әкімшілендіру бөлімшесі жүргізеді. «Жасалған әрбір шарт жасалған күні БСДҚ-да тіркеледі. Нөмірлер мен кодтар бойынша кез келген сәйкессіздік анықталса, қызметтік тексерулер жүргізіледі», — деп қосты ол.
КҚЖМ сақтандыру нарығындағы ең танымал өнім саналатындықтан, қолдан жасауға ең көп ұшырайтын сақтандыру түрі болып табылады. «Бұл сақтандырудың міндетті түрі, сондықтан ол халық арасында ең танымал. Осыған байланысты дәл осы сақтандыру түрі бойынша сақтандыру полистері қолдан жасалды», — деді Асқар Баймұханов. Ресми емес деректер бойынша жалған сақтандыру полистерінің ең үлкен пайызы Оңтүстік Қазақстан облысына тиесілі. Сақтандыру полисінсіз көлік жүргізгені үшін айыппұлдар 20 АЕК-ке дейін көтерілгеннен кейін, сондай-ақ жол полициясының жұмысының арқасында Оңтүстік Қазақстан өңірінде 2010 жылы сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 2,5 есе өсті.
Сақтандыру компанияларының деректері бойынша жалған полистерден туындайтын сақтандыру сыйлықақыларының жетіспеушілігі 20%-дан асады. Сақтандыру нарығында жалған полистердің көбеюіне себеп болуы мүмкін тағы бір фактор — сақтандыру агенттері сыйақыларының күрт төмендеуі. Бұл өз кезегінде полис таратушыларды бұрынғы табысын сақтап қалу үшін жалған бланкілерді сатуға итермелеуі мүмкін еді. Бұрын агенттің табысы сақтандыру полисі сомасының шамамен жартысын құраса, қазір агент 10% алады.
Жалған полисті пайдалану иесіне ешқандай пайда әкелмейді. Бұл жағдайда «Сараң екі рет төлейді» деген белгілі мақал орынды. Біріншіден, сақтандыру жағдайы туындаған кезде кінәлі тарап зардап шеккен тарапқа өз сақтандыру компаниясы есебінен сақтандыру төлемі жасалады деп үміттене алмайды. Жәбірленуші кінәліден залалды сот тәртібімен өтеуді талап ете алады. Екіншіден, жалған полис иелері әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Мұндай полистерді таратушылар да жауапкершіліктен құтыла алмайды.
«Автокөлік иесінде жалған сақтандыру полисі анықталған жағдайда, ол ҚР «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» кодексінің 470-бабы бойынша әкімшілік жазаға тартылады, оның санкциясы әкімшілік айыппұл салуға әкеп соғады. Жалған полистер бойынша сақтандыру шарттарын жасасқан сақтандыру агенті анықталған жағдайда, ол ҚР ҚК-нің «Жалған құжаттарды қолдан жасау, дайындау немесе өткізу» деген 325-бабы бойынша қылмыстық жазаға тартылады, бұл баптың санкциясы екі жылға дейін бас бостандығынан айыруды көздейді"