Әлеуметтік сақтандыру нені сақтандырады?

Қазақстандағы әлеуметтік сақтандыру жүйесі

1. Бұл материалды қалай оқу керек
2. Міндетті әлеуметтік сақтандыру нені қамтиды
3. Тарихи материал
4. Практикалық толықтыру: бүгін қайда жүгіну керек
5. Әлеуметтік төлем мен сақтандыру төлемі — бір нәрсе емес
6. Азаматтардың төлем сомасы неліктен әртүрлі

Бұл материалды қалай оқу керек

Төменде 2011 жылғы жүйенің жай-күйі негізінде дайындалған жарияланымның толық тарихи мәтіні сақталған. Ол әлеуметтік қорғаудың қалыптасу кезеңдерін және 2008 жылғы әлемдік қаржы-экономикалық дағдарыстың әсерін көрсетеді. Өткен жылдардағы бағдарламалардың атаулары, мөлшерлері, кезеңдері және жекелеген нормалары тарихи деректер ретінде қабылдануы тиіс. Төлем алу үшін жүгінер алдында мемлекеттік органдардың және Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорының ресми ресурстарынан өзекті талаптарды тексеру қажет.

Міндетті әлеуметтік сақтандыру нені қамтиды

Қазіргі жүйеде әлеуметтік төлемдерге құқық міндетті әлеуметтік сақтандыруға қатысумен және әлеуметтік аударымдардың түсуімен байланысты. Төлемдер заңда көзделген әлеуметтік тәуекелдер туындаған кезде тағайындалады, оның ішінде еңбек ету қабілетінен айырылу, асыраушысынан айырылу, жұмысынан айырылу, жүктілікке және босануға, жаңа туған баланы асырап алуға, сондай-ақ баланы белгіленген жасқа толғанға дейін күтуге байланысты табысынан айырылу. Нақты құқық, кезең және мөлшер негізге, аударымдар туралы мәліметтерге және қолданыстағы қағидаларға байланысты.

Тарихи материал

Біздің елде халықты әлеуметтік қорғаудың көпдеңгейлі жүйесі жұмыс істейді, ол баланың туған кезінен бастап қарттыққа дейін халықтың барлық топтарын әлеуметтік қамсыздандыруға бағытталған. Мемлекет басшысының 2004 жылғы 19 наурыздағы «Бәсекеге қабілетті Қазақстанға, бәсекеге қабілетті экономикаға, бәсекеге қабілетті ұлтқа» атты Қазақстан халқына Жолдауы аясында 2005 жылдан бастап Қазақстан Республикасында халықты әлеуметтік қорғаудың қосымша нысаны ретінде міндетті әлеуметтік сақтандыру енгізілді. Әлеуметтік қамсыздандырудың жаңа стандарттарына көшуге байланысты мемлекеттің 100 пайыздық қатысуымен акционерлік қоғам нысанында Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры (МӘСҚ) құрылды. МӘСҚ әлеуметтік аударымдарды жинақтайды және әлеуметтік тәуекел жағдайы туындаған міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушыларға төлемдер жүргізеді. Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің қатысушылары — жұмыс берушілер олар үшін ең төменгі жалақының 10 еселенген мөлшері шегінде қызметкер табысының 5 пайызы мөлшерлемесі бойынша МӘСҚ-қа ай сайынғы әлеуметтік аударымдар төлейтін қызметкерлер немесе өз бетінше жұмыспен қамтылған тұлғалар. Түрлі инстанцияларға, оның ішінде біздің газетке оқырмандар жиі жүгінетін сұрақтарға «Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры» АҚ президенті Алмас Құрманов жауап береді.

— Қазақстанның сақтандыру нарығының субъектілеріне кімдер жатады?

— Қазақстанның сақтандыру нарығында бәсекелестік ортада қаржы нарығында белгілі бір қызметті жүзеге асыруға қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органның лицензиялары бар сақтандыру компаниялары өз қызметін жүзеге асырады. Әрбір сақтандыру компаниясы клиенттерді тарту мақсатында заңды тұлғалар үшін де, халық үшін де сақтанушы мен сақтандырушы арасындағы шарттық қатынастардың нысанасы болып табылатын түрлі сақтандыру өнімдерін әзірлейді.

Әдетте сақтандыру жарналарының мөлшері және сақтандыру жағдайы туындаған кездегі сақтандыру төлемдері сақтандыру шартымен айқындалады. Мысалы, әрбір автокөлік иесі жыл сайын өзіне сақтандыру компаниясын таңдай отырып, автомобилін міндетті түрде бір жылға сақтандырады. Клиенттердің сақтандыру ұйымына енгізген сақтандыру жарналары жинақталып, қаржы нарығында инвестицияланады.

— Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры сақтандыру нарығына жата ма?

— МӘСҚ бәсекелес сақтандыру нарығында қызмет етпейді, ол «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңында көзделген әлеуметтік тәуекелдерді сақтандырумен айналысады.

Міндетті әлеуметтік сақтандыруға жұмыс істейтін зейнеткерлерді қоспағанда, қызметкерлер, Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын және Қазақстан Республикасының аумағында табыс әкелетін қызметті жүзеге асыратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды қоса алғанда, өз бетінше жұмыспен қамтылған тұлғалар жатады. Жұмыс берушілердің ай сайынғы әлеуметтік аударымдарды төлеу міндеттілігі заңнамада көзделген. Сақтандырудың негізгі қағидатын — төлемдердің төленген әлеуметтік аударымдарға тәуелділігін сақтау мақсатында түсетін әлеуметтік аударымдардың есебі әлеуметтік жеке код негізінде дербестендірілген түрде жүргізілетінін атап өткен жөн. Осыған байланысты МӘСҚ-тан төленетін әлеуметтік төлемдердің қызметкер табысының мөлшеріне және оның міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне белгілі бір тәуелділігі бар. Бұл ретте ай сайынғы әлеуметтік аударымдар барлық қызметкерлер үшін төленеді, бірақ әлеуметтік тәуекел туындағандар ғана алушы болады. Осылайша сақтандырудың жалпы қағидаттарының бірі — міндетті әлеуметтік сақтандыру бойынша сақтандырылғандардың ынтымақты қатысуы жүзеге асырылады.

— Міндетті әлеуметтік сақтандыру қандай әлеуметтік тәуекелдерді көздейді?

— 2005 жылдан бастап МӘСҚ-тан әлеуметтік төлемдер еңбек ету қабілетінен айырылған, асыраушысынан айырылған және жұмысынан айырылған жағдайларда жүзеге асырылады.

2008 жылдан бастап Мемлекет басшысы Н.Ә. Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты Қазақстан халқына Жолдауы аясында ана мен баланы қолдау үшін қосымша әлеуметтік төлемдер енгізілді. Бұл — жүктілікке және босануға, жаңа туған баланы асырап алуға (қыз баланы асырап алуға) және баланы бір жасқа толғанға дейін күтуге байланысты табысынан айырылу жағдайлары.

Әлеуметтік төлемнің мөлшері қатысу өтіліне және МӘСҚ-қа ай сайынғы әлеуметтік аударымдар төленген міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі қатысушысының орташа айлық табысына байланысты. Атап айтайын: әлеуметтік төлемнің мөлшеріне төлеушілердің әлеуметтік аударымдарды уақтылы және толық төлеуі елеулі әсер етеді. Яғни жоғарыда аталған әлеуметтік тәуекелдер туындаған кезде қызметкерге тағайындалатын әлеуметтік төлемнің мөлшері түптеп келгенде жұмыс берушінің заңға қаншалықты бағынатынына байланысты.

— Жұмыстан айырылу тәуекелі туындаған кезде МӘСҚ-тың рөлі қандай?

— Әлемдік тәжірибеде жұмыссыздық бойынша жәрдемақылар жұмысынан айырылған және белсенді түрде жұмыс іздейтін адамдарға тағайындалады. Қазақстанда да МӘСҚ-тан жұмысынан айырылу жағдайы бойынша әлеуметтік төлем тағайындау үшін жүгінудің қажетті шарты — міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі қатысушысының жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі уәкілетті органда жұмыссыз ретінде тіркелуі. Бұл ретте жұмысынан айырылу бойынша әлеуметтік төлем тағайындау үшін жұмыссыз ретінде тіркелген күнге дейінгі соңғы 24 күнтізбелік айда ол үшін жұмыс беруші МӘСҚ-қа кемінде алты ай ай сайынғы әлеуметтік аударымдар төлеген жеке тұлға жүгіне алады.

Жұмысынан айырылу бойынша әлеуметтік төлемнің мөлшері төлеуші төлеген әлеуметтік аударымдар және міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтілі негізінде айқындалады.

Жұмысынан айырылу бойынша әлеуметтік төлем өтініш берушінің міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне қарай бір айдан төрт айға дейінгі мерзімге тағайындалады. 2005-2010 жылдары МӘСҚ-тан жұмысынан айырылу жағдайы бойынша 1,7 миллиард теңге сомасында әлеуметтік төлемдер жүзеге асырылды.

Жұмысынан айырылу жағдайы бойынша әлеуметтік төлемдер жұмыссыз адамға әлеуметтік тұрғыдан қолайлы өмір сүру деңгейін қамтамасыз етеді, ал осы кезеңде ол белсенді түрде жұмыс іздей алады.

— Халық жұмыстан айырылу тәуекелін сақтандыру мәселелерімен жиі қызығады, себебі бұл екінші деңгейлі банктерден кредиттер мен ипотекалық қарыздар алуға байланысты. Бұл мәселеде МӘСҚ қандай рөл атқарады?

— Екінші деңгейлі банктер (ЕДБ) мен сақтандыру компаниялары бәсекелес қаржы нарығында қызмет етеді. Осыған байланысты ЕДБ клиенттерді тарту үшін кредиттер мен ипотекалық қарыздар беруге қажетті құжаттар бойынша түрлі шарттар мен талаптары бар кредиттеу қағидаларын әзірлейді. Аталған талаптар ЕДБ-ның ішкі құжаттарымен бекітіледі және берілетін кредиттер мен ипотекалық қарыздардың қайтарылуын көздейді. Клиент ЕДБ шарттарымен келіскен жағдайда клиент пен ЕДБ арасында тиісті шарттар жасалады.

Бұл ретте клиентке кредит немесе ипотекалық қарыз беру кезінде ЕДБ-ның клиенттің жұмыстан айырылу тәуекелін сақтандыру жөніндегі талабы бір ғана мақсатты көздейді — қарыз алушы жұмысынан айырылған жағдайда кредитті мерзімінде өтеу. Мұндай жағдайларда кредитке қызмет көрсету қарыз алушы жұмыстан айырылу тәуекелін сақтандырған сақтандыру компаниясының есебінен жүзеге асырылады. Қарыз алушы жұмысынан айырылған жағдайда кредиттің қайтарылмау тәуекелін сақтандыру ерікті түрде шарттық негізде тәуекелдерді сақтандыру бойынша түрлі өнімдер ұсынатын өмірді сақтандыру компаниялары арқылы ғана жүзеге асырылады.

Кредиттер мен ипотекалық қарыздардың қайтарылмау тәуекелі әлеуметтік тәуекел болып табылмайды, сондықтан МӘСҚ мұндай тәуекелдерді сақтандырмайды.

— Әлеуметтік тәуекел туындаған кезде МӘСҚ-тан әлеуметтік төлемдер тағайындау үшін қайда жүгіну қажет?

— Әлеуметтік тәуекел туындаған кезде өтініш беруші әлеуметтік төлем тағайындау үшін тиісті құжаттармен тіркелген жері бойынша Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың (бұдан әрі — ЗТМО) бөлімшесіне жүгіне алады. ЗТМО-ның өңірлер бөлінісінде аудандықтарға дейін бөлімшелері бар. Бұл халыққа құжаттарды облыс орталықтары мен республикалық маңызы бар қалаларға жеткізуге уақыт жұмсамауға мүмкіндік береді.

ЗТМО МӘСҚ-тан әлеуметтік төлемдер тағайындау үшін өтініш берушілерден қабылданған құжаттарды әлеуметтік төлемдерді тағайындау жөніндегі уәкілетті органға — Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің бақылау және әлеуметтік қорғау жөніндегі аумақтық департаментіне (бұдан әрі — департамент) береді. Содан кейін департамент әлеуметтік төлемді тағайындау немесе тағайындаудан бас тарту туралы шешім қабылдайды. Бұл ретте департамент ұсынылған мәліметтердің дұрыстығын тексеруге құқылы. Осы мақсатта ол салық органдарынан барлық салықтар мен міндетті төлемдердің, оның ішінде төлеушілердің ай сайынғы әлеуметтік аударымдарды төлеуінің дұрыстығы туралы деректерді сұратуы мүмкін.

— Бүгінгі таңда МӘСҚ-тың әлеуметтік төлемдерінің көлемі қандай?

— 2005-2010 жылдары жоғарыда баяндалған әлеуметтік тәуекелдердің бес түрі бойынша МӘСҚ-тан шамамен 131 миллиард теңге сомасында әлеуметтік төлемдер жүзеге асырылды, оның 93 пайызы жүктілікке және босануға, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуға (қыз баланы асырап алуға) және баланы бір жасқа толғанға дейін күтуге байланысты әлеуметтік төлемдерге тиесілі.

— Міндетті әлеуметтік тәуекелді сақтандыру жүйесіне қатысты сұрақтармен қайда жүгінуге болады?

— МӘСҚ халық арасында ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізуге ерекше мән береді, өйткені міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі республиканың жұмыс істейтін халқының мүдделерін қозғайды. Жүйенің артықшылықтарымен бұқаралық ақпарат құралдары, МӘСҚ дайындаған брошюралар, буклеттер, плакаттар, аудиороликтер мен бейнематериалдар арқылы танысуға болады.

Сонымен бірге біздің www.gfss.kz сайтымыздың кез келген келушісі әлемнің кез келген нүктесінен Қазақстанның міндетті әлеуметтік сақтандыру саласында өзін қызықтыратын сұрақтар бойынша кеңес алуға мүмкіндігі бар.

Сондай-ақ ЗТМО бөлімшелерінің және бақылау және әлеуметтік қорғау жөніндегі аумақтық департаменттердің қызметкерлері міндетті әлеуметтік сақтандыру бойынша түсіндіру жұмыстарын жүргізеді.

— Тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтік қорғау жүйесінің дамуы туралы жалпы не айта аласыз?

— Қазақстанда тәуелсіздік жылдары ішінде халықаралық стандарттарға сәйкес келетін әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі құрылды. Ол әрбір қазақстандықты қорғайды, бүгінгі күннің шындығы мен озық әлемдік тәжірибені ескере отырып үнемі жетілдіріліп келеді. 2008 жылы басталған әлемдік қаржы-экономикалық дағдарыс дамыған елдердің әлеуметтік-экономикалық жағдайына айтарлықтай әсер етіп, олардың әлеуметтік қамсыздандыруға жұмсайтын шығыстарының едәуір қысқаруына әкелді. Қазақстан Республикасының Үкіметі Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша дағдарысқа қарсы шаралар жоспарын, атап айтқанда жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуге, жұмыссыздықтың едәуір өсуіне жол бермеуге, жұмыс орындарын сақтауға және жаңаларын құруға бағытталған арнайы Жұмыспен қамту және кадрларды қайта даярлау стратегиясын («Жол картасы») уақтылы әрі жедел әзірлегенін атап өткен жөн. 2009-2010 жылдары міндетті сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне қарай МӘСҚ-тан жұмысынан айырылу бойынша әлеуметтік төлемдердің кезеңдері екі айдан алты айға дейін ұзартылды.

Сондай-ақ әлеуметтік жәрдемақылар мен зейнетақылардың мөлшерлерін арттыру арқылы әлеуметтік қамсыздандыруға жұмсалатын шығыстар ұлғайтылды. Осылайша Қазақстан дағдарыстық құбылыстардың жағымсыз әсеріне ұшыраған қаржы жүйесін сауықтыру жөніндегі шаралар кешенімен қатар, халықтың әлеуметтік тұрғыдан осал топтарының өмір сүру деңгейінің төмендеуіне жол бермеу жөніндегі іс-шараларды жүргізді.

Мемлекет басшысының 2011 жылғы 28 қаңтардағы «Болашақты бірге құрайық!» атты Қазақстан халқына Жолдауының басты басымдықтарының бірі — әлеуметтік жаңғырту, яғни ел азаматтарының барлығының өмір сүру деңгейін көтеруге және сапасын жақсартуға, әлеуметтік тұрақтылық пен халықтың қорғалуын нығайтуға бағытталған жаңа әлеуметтік саясат.

Практикалық толықтыру: бүгін қайда жүгіну керек

Алдымен жағдайдың қай жүйеге жататынын анықтаңыз. МӘСҚ-тан төленетін әлеуметтік төлемдер бойынша мемлекеттік сервистер мен әлеуметтік аударымдар туралы мәліметтер пайдаланылады. Еңбек жарақаты бойынша жұмыс беруші оқиғаны ресімдеуге және қызметкерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру шарты жасалған сақтандыру компаниясымен өзара іс-қимыл жасауға міндетті. Мемлекеттік жәрдемақылардың, зейнетақы төлемдерінің және атаулы көмектің өз негіздері бар және олар бірін-бірі автоматты түрде алмастырмайды.

Өтініш беруші нені тексеруі керек

• қажетті кезеңдегі әлеуметтік аударымдарды және дербес деректердің дұрыстығын;
• әлеуметтік тәуекелдің туындаған күнін және оны растайтын құжаттарды;
• жұмыспен қамтылу мәртебесін, жұмыс берушінің мәліметтерін және банк деректемелерін;
• медициналық қорытындыларды немесе асыраушысынан айырылу туралы құжаттарды — егер олар төлем негізіне қатысты болса;
• өтініш беру мерзімін және қызметті онлайн алу мүмкіндігін;
• ресми шешімнің болуын және бас тартылған жағдайда оған шағымдану тәртібін.

Егер мәліметтерде аударымдар болмаса, жұмыс берушіден олардың аударылғанын растауды сұратып, деректерді мемлекеттік сервистер арқылы тексеру керек. Растау кодтарын, электрондық цифрлық қолтаңбаны және жеке кабинетке кіру деректемелерін үшінші тұлғаларға бермеңіз.

Әлеуметтік төлем мен сақтандыру төлемі — бір нәрсе емес

МӘСҚ-тан төленетін әлеуметтік төлем міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің қағидалары бойынша тағайындалады. Коммерциялық сақтандыру компаниясының сақтандыру төлемі шарт және тиісті заң бойынша жүргізіледі. Бір өмірлік жағдай қорғаудың бірнеше тетігін қозғауы мүмкін, бірақ олардың әрқайсысы жеке негізді және құжаттар топтамасын талап етеді.

Мысалы, жұмыста жазатайым оқиға болған кезде еңбек оқиғасын тергеп-тексеру, қызметкерді міндетті сақтандыру, әлеуметтік төлемдер және еңбек заңнамасының өзге де кепілдіктері бір мезгілде маңызды болуы мүмкін. Бір төлемді алу екіншісінен автоматты түрде бас тартуды білдірмейді: нақты нормалар мен мән-жайларды бағалау қажет.

Азаматтардың төлем сомасы неліктен әртүрлі

Әлеуметтік төлемнің мөлшері әдетте әлеуметтік аударымдар нақты түскен табысқа, жүйеге қатысу ұзақтығына және белгіленген коэффициенттерге байланысты болады. Сондықтан бірдей оқиға әрдайым бірдей сомаға әкеле бермейді. Толық емес немесе уақтылы төленбеген аударымдар есептеуге әсер етуі мүмкін, ал дұрыс емес мәліметтер оларды нақтылағанға дейін кідірістің себебі болуы мүмкін.

Әрекет ету тәртібі

1. Әлеуметтік тәуекелдің түрін және оның туындаған күнін анықтаңыз.
2. Жүйеге қатысу және әлеуметтік аударымдар туралы мәліметтерді тексеріңіз.
3. Нақты негіз бойынша құжаттарды жинаңыз.
4. Өтінішті қолжетімді ресми арна арқылы беріңіз.
5. Өтініш нөмірін сақтап, мәртебесін қадағалаңыз.
6. Келіспеген жағдайда дәлелді шешімді сұратып, белгіленген шағымдану тәртібін пайдаланыңыз.

Қорытынды

Әлеуметтік сақтандыру маңызды әлеуметтік тәуекелдер кезінде азаматтардың табысын қолдайды, бірақ көмек алу тәртібі нақты жүйеге байланысты. Тарихи шолу оның дамуын түсіну үшін пайдалы; іс жүзінде жүгіну үшін қолданыстағы нормаларды пайдалану, аударымдарды тексеру және құжаттарды ресми арналар арқылы беру қажет.

Материал ақпараттық сипатта болады және төлемге құқықты жеке тексерудің орнын баспайды.