Қаржылық рейтинг кімге қажет және оны қалай дұрыс пайдалану керек

Рейтингтік агенттіктер мен әлемнің жетекші елдері үкіметтері арасындағы қарым-қатынастың жақында шиеленісуі рейтингтердің және оларды «өндірушілердің» қазіргі қаржы жүйесіндегі рөлі туралы пікірталасты қайта өзектендірді.

Қарыз алушының сенімділік рейтингін мамандандырылған компаниялардың «есептеу» тәжірибесі өткен ғасырдың басында пайда болды. Бизнес идеясы тәуелсіз талдаушылардың қарыз алушының жай-күйін көп параметрлі талдау арқылы оның борыштық міндеттемелерін орындау қабілетін бағалауынан тұрды (идея 1900 жылы алғашқы бағалау әдістемесін әзірлеген америкалық Джон Мудиге тиесілі). Іс жүзінде бұл қарыз алушыларды олардың дефолтқа ұшырауының есептелген ықтималдығына қарай саралауға әкелді (1-кестені қараңыз).

Уақыт өте келе бұл тәжірибе өте кең таралды. Бүгінде ірі инвестициялық компаниялар да, жеке инвесторлар да борыштық міндеттемелер (кейде акциялар) портфелін қалыптастырғанда ең алдымен эмитенттің рейтингіне қарайды. Сонымен қатар қаржы институттары инвестицияларды рейтингке байланысты формализациялау тәжірибесін барлық жерде қолданады. Әдетте рейтинг неғұрлым жоғары болса, эмитенттің борыштық міндеттемелеріне рұқсат етілген салымдардың салыстырмалы көлемі соғұрлым үлкен болады. Сондықтан жоғары рейтинг кеңірек инвестициялық базаға қол жеткізудің және соның салдарынан арзанырақ қаржыландыруға қолжетімділіктің кепіліне айналды. Басқаша айтқанда, жоғары рейтинг әрбір қарыз алушының арманына айналды. Бұл эмитенттерді бір жағынан қаржылық тәртіпті шынымен сақтауға, ал екінші жағынан рейтингтік агенттіктердің қызметтеріне жақсы ақы төлеуге итермелейді.

Нәтижесінде рейтинг бизнесі аса пайдалы индустрияға айналды, ал жетекші рейтингтік компаниялар (бүгінде бұл үш америкалық агенттік: Moody’s Investor Service, Standard & Poor’s және Fitch Ratings) ірі әрі жоғары табысты корпорацияларға айналды.

2007-2009 жылдардағы қаржы дағдарысына дейін кредиттік рейтингтерді пайдаланудың қалыптасқан тәжірибесі айтарлықтай сынға ұшыраған жоқ. Әрине, ең жоғары рейтингі бар эмитенттердің банкроттығы сияқты жекелеген жанжалдар болды (Enron 2001, Parmalat 2003). Беделді агенттіктердің ықтимал «сыбайлас жемқорлығы» мен «саяси бейтарап еместігін» көрсететін фактілер де мезгіл-мезгіл пайда болып отырды. Бірақ басым көпшілігінде рейтингтер қарыз алушының сенімділігін шынымен көрсетіп, инвесторларға орасан зор әлемдік борыштық міндеттемелер мұхитында бағдар табуға көмектесті.

Дегенмен өткен ғасырдың соңында-ақ облигациялардың нарықтық кірістілігі мен эмитенттің рейтингі арасындағы алшақтықтар жиі байқала бастады. Яғни борышкердің сенімділігін нарықтың бағалауы мен рейтингтік агенттіктердің бағалауы арасында.

Бір жағынан, бұл эмитенттердің жай-күйіне әсер ететін процестердің жеделдеуіне байланысты болды және агенттіктер өз бағалауларымен жай ғана кешіге бастады. Екінші жағынан, күшейген нарық (оқыңыз: алыпсатарлар) бағаларды бірде бір жаққа, бірде екінші жаққа қарай қарыз алушының іргелі қасиеттеріне әрдайым сәйкес келмейтіндей етіп жиі қуалай бастады.

Бірақ рейтингтік агенттіктердің жұмысына қатысты алғашқы шынымен елеулі наразылықтар жақында болған әлемдік қаржы дағдарысынан кейін туындады. Еске сала кетейік, бүкіл әлемдік қаржы жүйесін құлата жаздаған 2007-2009 жылдардағы қаржы дағдарысы америкалық subprime ипотекасындағы проблемалардан басталды. Мәселе мынада: сапасы төмен америкалық ипотекалық қарыздар облигацияларға оралып, олар неге екені белгісіз жетекші рейтингтік агенттіктерден жоғары рейтингтер алды. Жақсы рейтингтері бар бұл бағалы қағаздар бүкіл әлемге табысты сатылып, үлкен көлемде (рейтингке сәйкес) жетекші банктердің активтеріне шөгіп қалды. Америкалық жылжымайтын мүлік нарығындағы баға көпіршігі жарылғаннан кейін бұл бағалы қағаздардың бағасы күрт құлдырады, бұл жүйедегі алғашқы елеулі шығындарға әкелді. Кейіннен мәжбүрлі сатулардың тізбекті реакциясы әлемдік қаржы жүйесін ауқымды дағдарысқа ұшыратты, ол оның толық күйреуімен аяқтала жаздады.

Дағдарыс аяқталған соң оның кінәлілерін іздей бастағанда, рейтингтік агенттіктердің рөліне назар аудармау мүмкін болмады. Олардың жауапкершілік үлесі туралы пікірлер әртүрлі болды. АҚШ конгресінің қадағалау және үкіметтік реформа комитетінің төрағасы Генри Уоксман айтқан ең шеткі пікірге дейін: «АҚШ-тың жетекші кредиттік рейтингтік агенттіктерінің қызметі қаржы дағдарысының негізгі себептерінің бірі болды». Агенттіктердің өздері де кінәсін ішінара мойындап, кейіннен «мыңдаған ипотекалық бағалы қағаздарға ең жоғары рейтинг беруге негіз аз болғанын» мойындады.

Рейтинг «өндірушілерімен» қарым-қатынастағы шиеленістің екінші кезеңі еуроаймақтағы борыш дағдарысы аясында орын алды. Алғашында жетекші рейтингтік агенттіктер жағдайға ілесе алмай, еуроаймақтың проблемалы елдерінің рейтингін нарықтағы бағалар айтарлықтай құлдырағаннан әлдеқайда кейін төмендете бастады.

Есесіне кейін, халықаралық құрылымдар қабылдаған көмек бағдарламаларына қарамастан, агенттіктер PIGS елдерінің рейтингтерін аямай қыса бастады. Бұл бағдарламалардың қарыз алушылардың төлем қабілетін шынымен жақсартқанын ескермей. Рейтингтік агенттіктердің мұндай әрекеттері дағдарыстың ушығуына ықпал етті деп айтуға болады. Оның үстіне, инвесторлардың қарыздың шағын бөлігін ерікті түрде есептен шығаруын да қамтитын Грекияны құтқарудың екінші жоспары қабылданғаннан кейін үш агенттіктің екеуі Грекияға D (дефолт) рейтингін беремін деп қорқытты.

Мұның бәрі Еуроодақтың жетекші елдері басшыларының қатты ашуын туғызды. Америкалық агенттіктер адал емес бәсекелестік жағдайларын жасау мақсатында саяси шешімдер қабылдады деп айыпталды. Қазір Еуропада балама, еуропалық құрылымдар құру идеясы байыпты талқылануда.

Бірақ көп ұзамай жетекші рейтингтік агенттіктер америкалық биліктің де көңілінен шықпай қалды. 2011 жылғы сәуірде S&P, одан кейін шілдеде Moody’s АҚШ-тың егеменді рейтингі бойынша болжамды төмендетті, ал Fitch мұны жақын арада жасайтынын ескертті. Бұл америкалық истеблишменттің ашық наразылығын туғызды.

Ал нағыз жанжал мен жарылған бомбаның әсеріне 2011 жылғы 5 тамызда S&P қабылдаған АҚШ рейтингін ААА-дан АА+-ке дейін төмендету туралы шешім айналды.

Жүйенің мұндай формалды шешімдерге қаншалықты сезімтал екенін одан кейінгі әлемдік жетекші қор биржаларындағы бағалардың құлдырауы көрсетті, ол әлемдік қаржы дағдарысының қайталану қаупін туғызды.

Ал бұл шешімнің әділдігі мүлдем айқын емес. S&P шешімінің саяси астары болуы мүмкін екенін оның республикашылардың аса қатаң, ал Ақ үй басшысының қалыпты сынын тудырғаны да көрсетеді. Себебі агенттік өз әрекеттерін мемлекеттік қарыз көлемінің өсуімен ғана емес, сондай-ақ «орта мерзімді перспективада мемлекеттік қарыз динамикасын тұрақтандыру үшін бюджет тапшылығын қысқарту бойынша қабылданған жоспардың жеткіліксіздігімен» негіздеді.

Бұл жерде Обаманың салықтарды көтеру мәселесінде республикашыларға жасаған елеулі жеңілдігі туралы сөз болып отыр. Осы жеңілдіктердің нәтижесінде Обаманың 12 жыл ішінде тапшылықты $4 трлн-ға қысқарту жоспары 10 жыл ішінде $2,4 трлн-ға қысқартудың әлдеқайда қарапайым жоспарымен ауыстырылды.

Америка мемлекетінің берешегінің өзімен де бәрі оңай емес. АҚШ-тың жалпы мемлекеттік қарызы 2011 жылғы тамызда шынымен ЖІӨ-нің 100%-ына жетті, ал әлемде мұндай арақатынасы және ең жоғары рейтингі бар елдер жоқ (2-кестені қараңыз).

Бірақ АҚШ-тың (сондай-ақ Жапонияның) мемлекеттік қарызының әлемнің дамыған елдерінің көпшілігіне тән емес ерекшелігі бар. Америка мемлекеттік қарызының 35%-ына дейінгі бөлігі мемлекеттік құрылымдардың қолында (рас, «толығымен» мемлекеттік емес ФРЖ-ны да қоса алғанда), ал «тазартылған» мемлекеттік қарыз ЖІӨ-нің небәрі 74%-ына бағаланады. Бұл S&P-де ең жоғары рейтингін сақтап отырған еуроаймақтың жетекші елдеріне қарағанда аз (оның ішінде Германия 83%, Франция 82% және Англия 80% — 2010 жылғы деректер).

Айта кетейік, қалған екі жетекші агенттік АҚШ рейтингін қазіргі төмендетуге салмақты себеп таппай, тамызда оны ең жоғары ААА деңгейінде растады.

Айтпақшы, жетекші агенттіктердің қарыз алушыларға әртүрлі рейтингтер беретін жағдайларының жиілеуі (еуроаймақтағы борыш дағдарысы кезінде олар кейде 3 сатыға дейін ерекшеленді) де алаңдаушылық туғызады. Онда қандай рейтингті пайдалану керек және олардың қайсысы жағдайды дұрысырақ көрсетеді? Осы қайшылықты пайдаланып, Еуропа орталық банкі үш агенттіктің кем дегенде біреуі Грекия облигацияларының рейтингін дефолттық деңгейге дейін түсірмесе, оларды кепілге қабылдауды жалғастыратынын мәлімдеді (енді кем дегенде бір агенттікті көндіру ғана қалды).

Басқаша айтқанда, бүгінде кредиттік рейтингтерді беру жүйесінде де, оларды пайдалану тәжірибесінде де аса елеулі дағдарыс айқын. Одан қалай шығу керектігі әзірге белгісіз. Теориялық тұрғыдан рейтингтік агенттіктердің қызметтерінен мүлдем бас тартуға болады. Акциялар нарығында осыған ұқсас талдау жұмысын жеке бизнеске бөлмей-ақ банктердің, инвестициялық компаниялардың талдаушылары және тіпті кейбір жеке инвесторлар жүргізеді. Технологиялардың қазіргі дамуы мен эмитенттің ақпаратты жедел ашуы жағдайында бұл жұмыс соншалықты күрделі емес.

Тағы бір дәлел бар. Нарықтағы өсіп келе жатқан алыпсатарлар армадасын тоқтатпаса, эмитенттерді іргелі бағалаудың маңызы төмендей береді.

Ал айырмашылық болмаса, неге артық төлеу керек?

1-кесте. Moody's агенттігінің берілген рейтингке байланысты қарыз алушының дефолт ықтималдығын бағалауы.

Дереккөз: Moody’s Investor Service

2-кесте. Мемлекеттік қарызының ЖІӨ-ге қатынасы 100%-дан асатын әлем елдерінің рейтингтері