Реттеуші талаптарының қатаюы сақтандыруды ынталандырады. Бірінші жартыжылдықтың қорытындысы бойынша сақтандыру секторы сақтандыру сыйлықақыларын 18,2%-ға көп жинады, бірақ сақтандыру төлемдері де 48,7%-ға өсті, бұл сақтандырушылардың шамамен төрттен бірін шығынға әкелді. Соған қарамастан, сарапшылар сыйлықақылар жинаудың оң серпініне қарап, жыл қорытындысы бойынша сақтандыру нарығының 12–15% емес, 20%-ға дейін өсуін болжайды. 2011 жылдың бірінші жартыжылдығының қорытындысы бойынша сақтандырушылар жалпы сомасы 88,5 млрд теңге сақтандыру сыйлықақыларын жинады, бұл 2010 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 18,2%-ға көп, деп хабарлады Ұлттық банктің Қаржылық қадағалау комитеті.
Оның ішінде міндетті сақтандыру бойынша сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 19 млрд теңгені (20,3%-ға өсім), ерікті жеке сақтандыру бойынша – 24,6 млрд теңгені (50%-ға өсім), ерікті мүліктік сақтандыру бойынша – 44,9 млрд теңгені (5,2%-ға өсім) құрады.
«Өмірді сақтандыру» саласы бойынша сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 29,5%-ға өсіп, 2011 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша 11,4 млрд теңгені құрады, бұл ретте жиынтық сақтандыру сыйлықақыларындағы өмірді сақтандырудың үлесі 12,9%-ға жетті (2010 жылғы 1 шілдеде – 10,1%). «Эксперт Казахстан» РА бас директорының орынбасары Арман Жахиннің айтуынша, 2011 жылдың бірінші жартыжылдығында жиналған сақтандыру сыйлықақыларының көлемі нарық ең көп сақтандыру сыйлықақысын жинаған 2007 жылдың бірінші жартыжылдығының көрсеткіштерінен 22%-ға асып түсті, ал өткен жылдың бірінші жартыжылдығымен салыстырсақ, асып түсу 31%-ды құрады. «Біз мұндай өсімді елдегі экономикалық жағдайдың жалпы жақсаруымен, кәсіпорындар мен халық табысының өсуімен байланыстырамыз, – дейді А. Жахин. – Сақтандыру түрлеріне қарасақ, соңғы жылдары аннуитеттік сақтандыру, КҚЖМ, жұмыскерді еңбек міндеттерін атқару кезінде жазатайым оқиғалардан сақтандыру бойынша сыйлықақылар көлемінің өсуі дәстүрге айналды. Сондай-ақ өзге де қаржылық шығындардан сақтандыру өсті». Сонымен қатар, Жахин мырзаның айтуынша, өмірді сақтандыру саласында аннуитеттік сақтандыру, ең алдымен зейнетақы аннуитеттері бойынша түсімдер есебінен одан әрі өсу байқалады. «Мұнда себептері әбден түсінікті, – дейді А. Жахин, – болашақ зейнеткерлерді зейнетақыны ертерек алу, аннуитет сатып алған кезде үлкенірек төлемдер алу мүмкіндігі сияқты артықшылықтар қызықтырады.
Бірінші жартыжылдықта сақтандыру нарығы бойынша сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 2010 жылдың сәйкес көрсеткішімен салыстырғанда 22,2%-ға өсті, оның ішінде ерікті жеке сақтандыру – 48,9%-ға, міндетті сақтандыру – 36,2%-ға, ерікті мүліктік сақтандыру – 8,7%-ға. Міндетті сақтандыруда сыйлықақылардың едәуір өсімі КҚЖМ бойынша – 24,8%-ға, жұмыскерді жазатайым оқиғалардан МС бойынша – 85,2%-ға байқалады. Сондай-ақ ерікті жеке сақтандыру бойынша сыйлықақылар айтарлықтай өсті, оның ішінде өмірді сақтандыру – 85,3%, аннуитеттік сақтандыру – 45%, жазатайым оқиғалардан сақтандыру – 77,3%, ауырған жағдайдағы сақтандыру – 36,6%. Жүктерді ЕС бойынша – 43,8%, автокөлікті ЕС бойынша – 12,9% және қаржылық шығындардан ЕС бойынша – 78,6% сыйлықақылардың айтарлықтай өсіміне қарамастан, жалпы алғанда ерікті мүліктік сақтандыру бойынша өсім болмашы, небәрі 8,7%, бұл АҚЖ-ны ЕС-тің 40%-ға төмендеуіне байланысты.
«Сақтандыру нарығы бүгінде міндетті сақтандыру түрлері бойынша тарифтердің едәуір жоғары болуының арқасында жанданды. Бұл биылдан бастап КҚЖМ бойынша бірыңғай полистің енгізілуімен, сондай-ақ соңғы жарты жылда адамдардың кедендік баждардың өзгеруіне байланысты автокөлік сатып алуға тырысуымен байланысты. Ерікті мүліктік сақтандыру бойынша өсім банк қызметінің жандануымен, банктерде халықты кредиттеудің қайта басталуымен байланысты». «Альянс-Полис» СК деректері бойынша көрсеткіштердің ең үлкен өсімі жұмыскерді еңбек (қызметтік) міндеттерін атқару кезінде жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру секторында болды – нарық бойынша өсім 2010 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 85%-ды құрады. Сондай-ақ көрсеткіштердің өсуі ерікті медициналық сақтандыру (ЕМС) секторында байқалады – 2011 жылдың бірінші жартыжылдығының нәтижесі 2010 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 36,6%-ға жоғары. Ерікті автосақтандыру серпінде 13%-ға жуық өсімді көрсетеді. «Сақтандыру нарығына әсер еткен басты факторлардың бірі сақтандыру компанияларын капиталдандыруға қойылатын талаптарды арттыру бөлігінде қадағалау органы тарапынан сақтандырушылардың жұмысына бақылаудың күшеюі болды. 2011 жылдан бастап заңнамалық талаптар күшіне енді, оларға сәйкес автокөлік иесінің сақтандыру полисі бірыңғай дерекқордан берілетін және сақтандыру полисінің заңдылығын растайтын бірегей сәйкестендіру нөмірін қамтиды».
Бұл шаралар сақтандыру компанияларындағы сату процестерін тәртіпке келтіре бастады, оның үстіне биылдан бастап сақтандырушыларға агенттердің қызметін сертификаттау және олар бойынша тізілім жүргізу жөнінде талаптар қойылды. Бұл шара агенттер қатарынан адал емес қызметкерлерді шығарып, олардың қызметін ретке келтіреді. Бұдан басқа, 2012 жылдан бастап агенттерге сақтандыру сыйлықақысын төлеу есебіне қолма-қол ақша қабылдауға тыйым салу интернет-сатылымдардың дамуына серпін беруі мүмкін, ал агенттердің ең үздіктері штатқа қабылданады. Сонымен қатар заңнамалық өзгерістердің ішінде сақтандыру компанияларының 2012 жылдан бастап жалпы салық режиміне көшуін және қарыз алушы үшін сақтандыру ұйымын таңдау кезіндегі банктік шектеулердің жойылуын атап өткен жөн.
Нарықта бәсекелестік қатайған жағдайда сақтандыру компанияларынан қызметтер бойынша жаңа ұсыныстар күтілуде. Алайда төлемдер…
Сонымен бірге, қаржы реттеушісі атап өткендей, Қазақстанда тікелей сақтандыру шарттары бойынша жүргізілген сақтандыру төлемдерінің көлемі қаңтар-маусымда 17,4 млрд теңгені құрады, бұл 2010 жылғы қаңтар-маусым көрсеткішінен 48,7%-ға көп. Оның ішінде міндетті сақтандыру бойынша төлемдер көлемі 5,6 млрд теңгені (тиісінше 24,4%-ға көп), ерікті жеке сақтандыру бойынша – 9,1 млрд теңгені (59,6%-ға көп), ерікті мүліктік сақтандыру бойынша – 2,7 млрд теңгені (68,8%-ға көп) құрады.
Биылғы бірінші жартыжылдықта сақтандыру төлемдерінің айтарлықтай ұлғаюы сақтандыру компанияларындағы шығындардың себептерінің бірі болды.
Мәселен, Қаржылық бақылау комитетінің деректері бойынша Қазақстанның 38 сақтандыру компаниясының 10-ында биылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша жабылмаған шығын тіркелген.
Әрине, әртүрлі компаниялардағы шығындардың себептері әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, «Альянс-Полис» СК-да «Къ»-ге шығын 2011 жылдың бірінші жартыжылдығында сақтандыру шарттары бойынша шығындылықтың артуымен, яғни жалпы компания бойынша төлемдер санының өсуімен байланысты екенін айтты.
Сақтандыру нарығының дағдарыстан шығуы туралы айтуға әлі ерте: «Бүгінде әңгіме сыйлықақылар жинау туралы емес, сапалық өсім туралы, яғни тұтынушы жағына шығу керек».
«Кейбір сақтандыру компанияларының нарықтан кетуі немесе шоғырлануы мүмкіндігіне келсек, – деп жалғастырды сарапшы, – олардың кейбіреулері үшін мұндай қажеттілік туындауы мүмкін. Бұл реттеушінің компаниялардың меншікті капиталына қойылатын талаптарды қатайтуына байланысты. Кейбір сақтандырушылар төлем қабілеттілігі маржасына және басқа да пруденциялық нормативтерге қойылатын талаптарды орындай алмайтын жағдай қалыптасуы мүмкін. Бұл шара агрессивті сатуға бәс тігетін адал емес сақтандыру компанияларының нарықта пайда болу мүмкіндігін жоққа шығарады». Екі түбі бар қайта сақтандыру
Қаржылық қадағалау комитетінің ақпараты бойынша қайта сақтандыруға берілген сақтандыру сыйлықақыларының сомасы 2011 жылғы 1 шілдедегі жағдай бойынша 40,1 млрд теңгені немесе сақтандыру сыйлықақыларының жалпы көлемінің 45,3%-ын құрады. Бұл ретте бейрезиденттерге қайта сақтандыруға сақтандыру сыйлықақыларының жалпы көлемінің 36%-ы берілді (2010 жылғы 1 шілдеде соңғы көрсеткіш 49,1%-ды құраған).
А. Жахин қайта сақтандырумен жағдай біржақты емес деп есептейді: «Бір жағынан, бізде сақтандыру компаниялары негізінен онша капиталдандырылмаған және ірі тәуекелдерді қабылдаған жағдайда олар бойынша өз бетінше жауап бере алмайды, – дейді сарапшы. – Сондықтан олардың тәуекелдерді қайта сақтандыруға беруі әбден табиғи. Екінші жағынан, кейбір компаниялар қайта сақтандыруды қаражатты шығару үшін пайдаланады».
«Біз реттеушінің Қазақстанда тәуекелдерді өзінде ұстап қалуды арттыруға, оның ішінде сақтандыру компанияларын капиталдандыру арқылы бағытталған күш-жігерін құптаймыз. Дегенмен, менің ойымша, қайта сақтандыру сапалырақ болуы тиіс: мұнай операцияларына байланысты негізгі квазисуверенді тәуекелдер отандық сақтандыру нарығына қатер төндірмей, қаржылық тұрақтылық рейтингі ең жоғары халықаралық ірі компанияларға қайта сақтандыруға берілуі керек. Сақтандырушылардың тәуекелдерді ұстап қалу мен қайта сақтандыруға беру арасындағы оңтайлы шешімді қалай табатынына сақтандыру нарығының алдағы дамуы көп жағдайда байланысты болады». Өсім болады!
Ағымдағы 2011 жылдың екінші жартыжылдығына арналған болжамдарға келсек, «Альянс-Полис» СК сарапшыларының пайымдауынша, сақтандыру нарығы жыл қорытындысы бойынша жалпы оң өсіммен тұрақты дамуын жалғастырады, ұлғаю байқалатын болады және, мүмкін, 2010 жылға қатысты 18–20%-ды құрайды. Әзірге нарықтың негізгі қозғаушы күші міндетті сақтандыру түрлері болып табылады, өмірді сақтандыру да белсенді дамып, өсім көрсетуін жалғастыруда. Ерікті түрлердің ішінде заңды тұлғаларды ерікті мүліктік сақтандыру, әрине, көшбасшы болып қала береді.
«Егер жыл басында біз нарықтың даму перспективаларын бағалауда сақтырақ болып, оның өсімін 12–15%-дан аспайды деп болжасақ, – дейді өз кезегінде Арман Жахин, – қазір қазіргі серпінді ескере отырып, 20%-дық өсім әбден мүмкін».
Сақтандыру сыйлықақыларының өсуі бойынша оң үрдістер жыл соңына дейін 15–20% деңгейінде сақталады. «Нарықтың негізгі локомотиві бұрынғысынша міндетті сақтандыру болып қала береді, алайда бүгінде екпін ерікті түрлер саласына, атап айтқанда, медициналық сақтандыруға ауысып жатқанын атап өту керек», – дейді сарапшы. Нарықтағы көшбасшылар
ҚР-дың ең ірі бес сақтандыру компаниясының үлесіне жиынтық сақтандыру сыйлықақыларының 39,8%-ы және сақтандыру төлемдерінің 30,7%-ы тиесілі. Ең ірі бес сақтандыру компаниясының сақтандыру нарығының жиынтық активтеріндегі үлесі 52,8%-ды құрады. Активтер
Қаржылық қадағалау комитетінің деректеріне сәйкес, сақтандыру ұйымдарының жиынтық активтері қаңтар-маусымда 6,3%-ға ұлғайып, 1 шілдедегі жағдай бойынша 364,8 млрд теңгені құрады, жиынтық меншікті капитал 3,8%-ға өсіп, 216,7 млрд теңгеге жетті. Көрсетілген күнгі сақтандыру резервтерінің сомасы 126,5 млрд теңгені құрады.