Бұл материалда БТА Банкке қатысты оқиғалардың тарихи хронологиясы толық сақталған. Ол қаржы дағдарысы және одан кейінгі қайта құрылымдаулар кезеңінде мемлекеттің, акционерлердің, кредиторлардың және сот органдарының шешімдерін қадағалауға көмектеседі.
Оқиғалар хронологиясы
2009 жылғы 2 ақпан «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ «БТА Банкке» кірді.
2009 жылғы 2 ақпан Үкімет "БТА Банк" АҚ директорлар кеңесінің төрағасы Мұхтар Әбіләзовты және осы банк басқармасы төрағасының бірінші орынбасары Жақсылық Жарымбетовты атқарып отырған лауазымдарынан шеттетті.
2009 жылғы 6 сәуір ҰӘҚ басқарушы директоры, басқарма мүшесі Қайрат Әйтекенов Ernst&Young компаниясымен аудиторлық қызметті жүзеге асыруға бұдан былай шарт жасаспау туралы өкім шығарды.
2009 жылғы 5 маусым «БТА Банк» төрағасының орынбасары Нұржан Ботабаев Ernst&Young компаниясымен шартты бұзды.
2009 жылғы 7 тамыз Қаржы нарығы мен қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау агенттігінің (АФН) төрағасы Елена Бахмутова “Бизнес и Власть” газетіне берген сұхбатында былай деді: “… шын мәнінде бізде аудиторларға қатысты наразылықтар бар екенін айтқым келеді. Өйткені олар («Ernst&Young» — ред. ескертпесі) «БТА Банк» бойынша 2007 жылға және 2008 жылдың 9 айына есеп жасады. Әрі олардың айқын бұзушылықтарды анықтамағанында да кінәсі бар”.
2009 жылғы 14 тамыз Central Asia Monitor басылымында Ernst&Young компаниясының «БТА Банктегі» біржақты емес қызметі туралы «Солақай» аудит» мақаласы жарияланды
17 тамыз «БТА Банк» директорлар кеңесінің төрағасы Анвар Сайденов ҚазТАГ-қа берген сұхбатында былай деді: “… кредиттердің офшорлардағы жалған компанияларға қайта ресімделгенімен аудиторлар («Ernst&Young» — ред. ескертпесі) құжаттық деңгейде дәл 2008 жылдың қорытындысы бойынша аудитті аяқтау кезеңінде бетпе-бет келді. Менің көзқарасым бойынша, олар өткен жылдың ортасында ұрлықтарды көрмеді, ал биылғы жылдың бірінші тоқсанында олардың “көздері ашылды” деп айту сәл дұрыс емес. Дәл өткен жылдың соңында және 2009 жылдың басында бұл процесс өте белсенді жүрді».
2009 жылғы 20 тамыз, Ботабаев жұмыстан босатылғаннан кейінгі келесі күні, Ernst&Young шарттың бұзылу фактісін іс жүзінде елемей, «БТА Банкке» аудиторлық қызметтер көрсету шартына қосымша келісімді келісуге ұсынды.
2009 жылғы 21 тамыз Бас прокуратура Ernst&Young аудиторлық компаниясының қызметіне баға беруді сұраған біздің сұрау салуымызға жауап берді. “Әбіләзов ісі” бойынша тергеу тобын басқаратын ҚР Бас прокурорының көмекшісі Сәкен Ихсанғалиев бұл мәселеден хабардар екенін көрсетіп, «БТА ақшасын ұрлауға тікелей қатысы жоқ адамдарға, мекемелер мен ұйымдарға қатысты тергеу материалдары жеке іс жүргізуге бөлінді» деп мәлімдеді.
2009 жылғы 27 тамыз дауыс беретін акциялардың жалпы санының 78,8%-ына иелік ететін бір акционердің атынан “БТА Банк” акционерлерінің кезектен тыс сырттай жалпы жиналысы өткізілді. Күн тәртібінде жалғыз мәселе — “БТА Банк” АҚ аудиторлық ұйымын айқындау туралы мәселе тұрды. «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ “БТА Банктің” аудиторы ретінде «Ernst&Young» ЖШС-ны бекітті.
2009 - 2010 - БТА Банктің сыртқы борышын қайта құрылымдау
2011 ж. 22 желтоқсан – «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі – «Банк») Директорлар кеңесінің 2011 жылғы 19 желтоқсандағы № 51 шешіміне сәйкес Банк акционерлерінің жалпы жиналысы шақырылатынын, ол 2012 жылғы 26 қаңтарда Алматыда өтетінін хабарлады.
Банк акционерлерінің жалпы жиналысының күн тәртібіне кредиторлармен ымыралы келісімге қол жеткізу мақсатында Банктің қаржылық берешегінің белгілі бір бөлігін қайта құрылымдау қажеттілігі туралы мәселе шығарылады. Жоспарланған қайта құрылымдау Банк 2010 жылы аяқталған қайта құрылымдау шеңберінде шығарған кредиторлар алдындағы міндеттемелерге қатысты жүзеге асырылады.
2011 ж. 23 желтоқсан - Бүгін «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі – Банк) Лондонның Жоғары сотында БТА Банктің Банк Директорлар кеңесінің бұрынғы төрағасы Мұхтар Әбіләзовты қамауға алу туралы өтінішхаты бойынша тыңдау аяқталғанын хабарлады. Банк Әбіләзовты ағылшын соты шығарған мүлікті тоқтату туралы өкімді және соған байланысты активтерге сыртқы басқару (receivership) енгізу туралы бұйрықты бұза отырып, өзі бақылайтын активтерді басқарды, өзіндегі активтер туралы сотты жаңылыстырды және жалған айғақтар берді деп айыптайды.
2012 жылғы 11 қаңтар – «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі – «Банк») Заиров Марат Заирұлы денсаулық жағдайына байланысты өз қалауы бойынша Банк Басқармасы Төрағасының өкілеттіктерін тапсырғанын хабарлады.
2012 жылғы 16 қаңтар – «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі - Банк) жаһандық депозитарлық қолхаттарды (ЖДҚ) ұстаушылар мен кредиторларға кездесулерге қатысқаны және Банк ағымдағы жылдың 11 және 12 қаңтарында ұйымдастырған Брюссель, Франкфурт, Женева, Лондон, Майами, Мюнхен, Нью-Йорк және Стокгольмдегі инвесторларға арналған таныстырылымдар барысында танытқан сындарлы көзқарасы үшін алғыс айтады.
2012 ж. 23 қаңтар – «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі - Банк) 2012 жылғы 23 қаңтардан бастап Банктің тиісті кредиторларының мүдделерін білдіру мақсатында құрылатын Кредиторлар комитетіне кіруге мүдделілік білдірген өзінің Аға облигацияларын, Дисконтпен шығарылған арнайы борыштық құралдарын, Субординацияланған облигацияларын, Қалпына келтіру облигацияларын ұстаушылармен және RCTFF (Сауданы қаржыландыру бойынша жаңартылатын кепілдендірілген кредиттік желі) қатысушыларымен кездесулер өткізу туралы уағдаласқанын хабарлауға қуанышты. 2012 жылғы 26 қаңтар, Алматы қ. – «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі – «Банк») бүгін Алматыда өткен Акционерлердің жалпы жиналысының (бұдан әрі – «АЖЖ») нәтижелері туралы, сондай-ақ Банктің қаржылық берешегінің белгілі бір бөлігін ұсынылып отырған қайта құрылымдауға байланысты мәселелердегі ілгерілеу туралы хабарлайды.
2012 ж. 7 ақпан – «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі - Банк) өткен екі апта ішінде аға облигацияларды, дисконтпен шығарылған арнайы борыштық құралдарды, субординацияланған облигацияларды, қалпына келтіру облигацияларын ұстаушылармен және RCTFF (Сауданы қаржыландыру бойынша жаңартылатын кепілдендірілген кредиттік желі) қатысушыларымен өткізілген кездесулердің нәтижелері бойынша Банктің әртүрлі кредиторларының мүдделерін білдіру үшін Кредиторлар комитеті құрылғанын хабарлауға қуанышты.
2012 ж. 9 ақпан – «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі – «Банк») Банктің корпоративтік сайты DDOS-шабуылдарға ұшырауды жалғастырып жатқанын хабарлайды. Осыған байланысты сайттың және интернет-банкинг жүйелерінің жұмысы тұрақсыз болуы мүмкін.
2012 ж. 3 Сәуір – «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі – Банк) Банктің қаржылық берешегін ұсынылған қайта құрылымдауға қатысты талқылауларды үйлестіру үшін Кредиторлар комитетін ресми тағайындаудың аяқталғанын хабарлауға қуанышты.
2012 жылғы 11 сәуір – «БТА Банк» АҚ 2012 жылғы 11 сәуірде өткен «БТА Банк» АҚ акционерлерінің кезектен тыс жалпы жиналысының қорытындысы бойынша Директорлар кеңесінің жаңа мүшелерінің сайланғанын жариялайды.
Алматы. 3 мамыр 2012 ж. - «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі - Банк) 2012 жылғы 2 мамырда Алматы қаласының Мамандандырылған қаржы сотына Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қаржылық берешекті қайта құрылымдауды бастау туралы өтінішпен жүгінгенін хабарлайды, бұл осы процестің бір бөлігі болып табылады.
Алматы, 2012 ж. 10 мамыр – «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі – «Банк») Алматы қаласындағы Мамандандырылған қаржы соты (бұдан әрі – «Сот») 2012 жылғы 8 мамырда Банктің ағымдағы жылдың 2 мамырында берген қаржылық берешекті қайта құрылымдау туралы өтінішін қанағаттандырғанын хабарлайды.
2012 ж. 16 мамыр - БТА Банктің Директорлар кеңесі 16 мамырдағы шешімімен банк басқармасының бес жаңа мүшесін сайлады, деп хабарлады кредиттік ұйым.Басқарма мүшелері болып басқарушы директорлар Павел Просянкин, Ұлықбек Мақсатбекұлы, Шолпан Басамбаева, Асылан Сұлтанов, Жандос Есенбай сайланды, делінген БТА хабарламасында, деп хабарлайды Новости-Казахстан.
2012 ж. 12 шілде – «БТА Банк» АҚ (бұдан әрі – Банк) Алматы қаласындағы Мамандандырылған қаржы сотында Банкке қатысты басталған қайта құрылымдау процесі Ұлыбританияда негізгі шетелдік іс жүргізу ретінде танылғанын жариялайды.
Бұл тану Банкті қайта құрылымдаудың ағымдағы процесінің бір бөлігі болып табылады және Банк активтеріне қатысты талаптарға байланысты туындауы мүмкін кідірістерсіз қайта құрылымдау процесінің алға жылжуына мүмкіндік береді, өйткені Банк Ұлыбританияда мыналардан қорғалатын болады:
1. Банктің активтеріне, құқықтарына, міндеттемелеріне немесе жауапкершілігіне қатысты жеке әрекеттерді немесе жеке іс жүргізуді бастаудан немесе жалғастырудан;
2. Банк активтеріне қатысты атқарушылық іс жүргізуден.
2012 ж. 23 қараша – «БТА Банк» АҚ Директорлар кеңесі Банктің қарыз портфеліндегі күмәнді және үмітсіз активтерді сатып алуға арналған еншілес ұйым құру туралы шешім қабылдады.
2013 ж. желтоқсан - ҚР Үкіметі Халық Банкке Халық банктің зейнетақы қорының акцияларына айырбастау арқылы БТА мен барлық үлестес компаниялардың акцияларын сатып алуды ұсынды
04.07.2014 ж. - ҚАЗКОМ және жеке инвестор Кенес Рақышев «Самұрық-Қазына» қорынан БТА Банк акцияларының әрқайсысы 46,5%-дан сатып алды. Мемлекетте қалған БТА Банк акцияларының 4,26%-ын «Самұрық-Қазына» қоры ҚАЗКОМ-ның сенімгерлік басқаруына берді. Бұл ҚАЗКОМ-ның ҚАЗКОМ тобына кірген БТА-ға толық операциялық бақылау алғанын білдіреді.
Неліктен 2009 жылғы оқиғалар бетбұрысты болды
«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ-ның 2009 жылғы 2 ақпанда БТА Банк капиталына кіруі Қазақстанның қаржы секторын дағдарысқа қарсы қолдаудың ең көзге түскен эпизодтарының бірі болды. Басқару ауысқаннан кейін банк міндеттемелерді қайта қарау, халықаралық кредиторлармен келіссөздер жүргізу және әртүрлі юрисдикциялардағы активтерді қорғау қажеттілігіне тап болды.
Тарихи хронология күндер тізбесі ретінде ғана маңызды емес. Ол банк дағдарысының салымшыларға, кредиторларға, инвесторларға, еншілес ұйымдарға және сақтандыру нарығына қалай әсер ететінін көрсетеді. Капитал, міндеттемелер және корпоративтік құрылым бойынша шешімдер көптеген байланысты компаниялардың жағдайын өзгертуі мүмкін.
Қаржылық берешекті алғашқы қайта құрылымдау
2009–2010 жылдары БТА Банк Кредиторлар комитетімен келіссөздер жүргізіп, қайта құрылымдау жоспарын дайындады. Банктің ресми тарихына сәйкес, 2010 жылғы 28 мамырда кредиторлар 2 442 млрд теңге сомасындағы қаржылық берешек бойынша жоспарды мақұлдады. Процесс міндеттемелердің мерзімдерін, талаптарын және құрылымын өзгертуді, сондай-ақ уағдаластықтарды сотта тануды қамтыды.
Қайта құрылымдау барлық борыштарды жай ғана есептен шығаруды білдірмейді. Бұл міндеттемелерді келісілген түрде өзгертуге және ұйымның жұмысын жалғастыруға бағытталған заңдық және қаржылық шаралар кешені. Нәтижені бағалау үшін талаптардың айырбасталуын, жаңа құралдарды, өтеу кестелерін және капиталға әсерін ескеру қажет.
2012 жылғы екінші қайта құрылымдау
2012 жылғы 3 мамырда банк Алматының Мамандандырылған қаржы сотына жаңа қайта құрылымдауды бастау туралы өтінішпен жүгінді. 8 мамырда сот процесс шеңберінде заңдық қорғау бере отырып, өтінішті қанағаттандырды. Келіссөздерден кейін кредиторлар 2012 жылғы 5 желтоқсанда 1 611 млрд теңге сомасындағы берешекті қайта құрылымдау жоспарын мақұлдады, ал 13 желтоқсанда сот оны бекітті.
Банктің ресми материалдарында жоспарды талаптары 1 511 млрд теңге, яғни талаптардың 93,8%-ын құрайтын кредиторлар қолдағаны көрсетілген. Желтоқсанда процесс бірқатар шетелдік юрисдикцияларда да сот арқылы танылып, қорғауға ие болды. Бұл оқиғалар төменде сақталған хронологияда келтірілген күндерді толықтырады.
Еншілес және сақтандыру ұйымдарымен байланыс
БТА тарихы тек банк қызметін ғана қозғаған жоқ. Топқа еншілес және байланысты ұйымдар, соның ішінде сақтандыру нарығының қатысушылары кірді. Қайта ұйымдастыру, қосу немесе портфельдерді беру туралы шешімдерді әрбір заңды тұлға бойынша жеке қарау қажет, өйткені банктік және сақтандыру лицензияларының құқықтық табиғаты әртүрлі.
Сақтандырудың міндетті түрлері бойынша қызметтерді тиісті лицензиясы бар сақтандыру компаниялары ғана көрсетеді. Банк, қаржы тобының бренді немесе делдал полисте көрсетілген сақтандырушыны алмастырмайды. Ескі шарттың иесі міндеттеме бойынша қай заңды тұлға жауап беретінін және портфель басқа ұйымға берілмегенін тексеруі тиіс.
Тарихи мәліметтерді қалай тексеруге болады
- жаңалықтың күнін оқиғаның өз күнімен салыстырыңыз;
- тараптардың мәлімдемелерін заңды күшіне енген сот шешімдерінен ажыратыңыз;
- сомалар мен валютаны бастапқы құжаттардан тексеріңіз;
- кейінгі өзгерістер мен шағым жасау нәтижелерін ескеріңіз;
- заңды тұлғалар мен еншілес компаниялардың атауларын салыстырыңыз;
- банктің, KASE-нің және мемлекеттік органдардың ресми мұрағаттарын пайдаланыңыз.
Хронологияның практикалық маңызы
Бұрынғы клиент немесе кредитор үшін жалпы тарих қана емес, нақты шарт та маңызды. Үзінді көшірмелерді, төлем құжаттарын, хат алмасуды, талапты басқаға беру туралы хабарламаларды және сот актілерін сақтау қажет. Егер ұйым мәртебесін өзгертсе, өзекті борышкерді немесе құқық мирасқорын ескі жарнама немесе бренд атауы бойынша емес, ресми құжаттар бойынша анықтайды.
Қаржы нарығын зерттеушілер үшін БТА Банк хронологиясы ауқымды трансшекаралық қайта құрылымдаудың мысалы болып табылады. Ол мемлекеттік қордың, кредиторлар комитеттерінің, мамандандырылған соттың рөлін және рәсімдердің шетелдік юрисдикцияларда танылуын көрсетеді.
Қысқаша қорытынды
БТА Банк оқиғаларының хронологиясы Қазақстанның банк секторын трансформациялаудың күрделі кезеңін көрсетеді. Төменде сақталған күндер тізбесі оқырман шешімдердің өзара байланысын түсініп, оларды бастапқы дереккөздер бойынша тексере алуы үшін түсіндірмелермен толықтырылған. Материал тарихи-ақпараттық сипатта және нақты тұлғаның ағымдағы құқықтары мен міндеттемелерін бағалау болып табылмайды.