Автосақтандыру: нарықтық технологиялардың даму болашағы

1. Автосақтандыруда не өзгерді
2. Бастапқы талдамалық материал
3. Заманауи нарықтың негізгі технологиялары
4. КҚЖМ мен КАСКО әртүрлі міндеттерді шешеді
5. Даму болашағы
6. Сақтандырушы үшін қандай деректер маңызды

Автосақтандыруда не өзгерді

Көлік құралдары иелерінің электрондық КҚЖМ-і Қазақстанда 2019 жылдан бері қолданылады. 2024 жылдан бастап азаматтарға міндетті сыныптар бойынша онлайн-реттеу және жекелеген жол-көлік оқиғаларын еуропротокол арқылы оңайлатылған тәртіппен ресімдеу қолжетімді. Бұл құралдар қағаз құжат айналымын қысқартады, бірақ мән-жайларды дұрыс тіркеу міндетін жоймайды.

Бастапқы талдамалық материал

Алматыда «Орталық Азиядағы сақтандыру» V Халықаралық конференциясы аясында «Автосақтандыру: нарықтық технологиялардың даму болашағы» тақырыбында «дөңгелек үстел» өтті. Бүгінгі таңда көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру (КҚЖМ) ең кең таралған әрі міндетті сақтандыру түрі болып табылады, сондықтан нарық қатысушылары арасында қызу пікірталас тудырады – «дөңгелек үстелді» ұйымдастырушылар талқылаудың себебін осылай анықтады. Жиналған сарапшылар автосақтандыру әлеміндегі екі үлкен тақырыпты – сақтандыру агенттерінің қызметі мен залалды бағалау мәселелерін талқылады.

Агент – компанияның бет-бейнесі

Пікірталасты Қазақстан сақтандырушылары қауымдастығының басқарушы директоры, кеңес төрағасының м.а. София Москаленко ашты. Ол өз сөзінде автокөлік иелерінің АҚЖ-ын сақтандыру іс жүзінде сақтандыру агенттерінің жұмысында туындайтын проблемалардың индикаторы екенін атап өтті. Бұл жайттар таратылған «Алтын Полис» СК қызметінде айқын көрінді: оның агенттері жалған полистерді, бір нөмірлі полистерді екі-үш данада жазып берген, сондай-ақ компанияда полистер есебі жүргізілмеген. Мұның бәрі өткен жылы сақтандыру агенттерінің қызметін реттеуді күшейтуге, белгілі бір талаптар енгізуге түрткі болды.

Мәселен, өзгерістердің бірі сақтандыру сыйлықақыларына қатысты. 2012 жылдан бастап клиенттерден қолма-қол төлем қабылдауға шектеулер күшіне енеді; қазіргі уақытта жағдай былайша реттелген: ұйымдар ақшаны бір күн ішінде кассаға тапсыруға не банк шотына аударуға міндетті, шалғай пункттерден – бір апта ішінде. Осыған байланысты компанияларда күрделі проблема туындады: егер қызмет көрсету демалыс немесе мереке күндері жүзеге асса, бұл шарттарды орындау мүмкін болмайды. Осыдан сақтандырушының жұмыс істемейтін күндері кассасының болуы немесе барлық сақтандыру компанияларына қандай да бір банктің қызмет көрсету мүмкіндігі сияқты қосымша талаптарды енгізу туралы мәселе туындайды.

Болған өзгерістерден туындаған тағы бір өзекті мәселе – сақтандыру агенттерін оқыту және сертификаттау. Қазіргі уақытта мұнымен компаниялардың өздері айналысады. Алайда Москаленко ханымның пікірінше, ең дұрысы агент нарықтың дербес субъектісі болуы, өзінің заңсыз әрекеттері үшін жауап беруі тиіс, ал қазір ол үшін толықтай сақтандыру компаниясы жауап береді.

«Лондон-Алматы» СК басқарма төрағасы Ерғали Бегімбетовтің пікірінше, сақтандырушының өз агенттерінің қызметі үшін жауап беруінде ешқандай проблема жоқ: агенттерді қалай болса солай жалдап, полистерді әкімшілендіре алмаса, бұл үшін толық жауап берсін. Егер агент полис жазып беріп, ақшаны компанияға әкелмесе, компания бәрібір осы полис бойынша төлеуге міндетті, өйткені бұл мәселе клиентті алаңдатпауы керек. Мұндай жағдайда компания алаяққа қатысты қылмыстық іс қозғау талабымен жүгінуге құқылы. Дегенмен, әрине, жауапкершіліктің бір бөлігі агенттерге де жүктелуі керек, сондықтан болашақта олардың қызметін реттеу шаралары қатаңдай түсуі тиіс, деп есептейді сарапшы.

«НСК» АҚ басқарма төрағасының орынбасары Мұрат Қылышбай сертификаттау процесі компанияға агенттердің білімін тексеруге және талаптарға сай келмейтін адамдарды іріктеп шығаруға мүмкіндік беріп қана қоймай, кейбір проблемаларды да анықтағанын айтты. Барлық агенттің жоғары білімі жоқ болып шықты, сондықтан ж/б туралы құжаттардың болуы сияқты тармаққа қатысты белгілі бір қиындықтар туындады.

Сарапшының пікірінше, сертификаттауды сақтандыру компанияларының өздеріне беру туралы шешім дұрыс болды. Басқа мәселе – әрбір ұйымның бұл мәселеге қаншалықты байыпты қарайтыны, өйткені бүгінде барлығының бірдей барлық өңірлерде, республиканың шалғай аудандарында кәсіби оқу орталықтарын құруға мүмкіндігі жоқ.

Сақтандыру сыйлықақыларына қатысты жағдайға келсек, Қылышбай мырзаның айтуынша, бұл мәселеге енгізілген өзгерістер компания үшін қиындық тудырған жоқ, өйткені оның агенттері ақшаны онсыз да тікелей банк шотына тапсырады – бұл схема мұнда бұрыннан жолға қойылған.

ҚҚА-ның сақтандыру нарығы субъектілерін және басқа да қаржы ұйымдарын қадағалау департаментінің директоры Діляра Қарақұлова бастапқыда неғұрлым қатаң шаралар – агенттерді лицензиялау ұсынылғанын, алайда нарық қатысушылары оны қолдамағанын айтты. Себебі – ешкім өз агенттерінен айырылғысы келмейді.

Қарақұлова ханымның айтуынша, ҚҚА сертификаттау туралы заң талаптары көп жағдайда формальды түрде орындалғанын түсінеді және мойындайды: кейбір компаниялар өз агенттерін оқытпай, оларға сертификаттарды жай ғана берген. Алайда әрбір ұйым бұл мәселеге байыпты қарауы тиіс, өйткені агент – компанияның бет-бейнесі, оның жұмысы имиджге әсер етеді.

ҚҚА барлық компаниялардың агенттері білім алып, сертификаттаудан өтетін бірыңғай орталық құруды, сонымен қатар бағалаушылар үшін бар сайт сияқты барлық сертификатталған агенттер туралы деректері бар арнайы сайт құруды ұсынған еді.

Өкінішке қарай, бүгінгі таңда Қазақстанда парадоксалды жағдай қалыптасты: залалдың құнын тек бағалаушы анықтайды, ал мердігерлер – жөндеуді жүзеге асыратын станциялар бұл процестен толықтай тыс қалады. Нәтижесінде көлігін сервиске тапсырған клиентке не төленген қаражат жетпейді, не артылып қалады. Оның үстіне залал мөлшері деген ұғым бар: бағалаушы белгілі бір ЖКО-ға қатысы жоқ зақымдарды ескеріп, оларды да есепке қосатын жағдайлар болады.

Қалыптасқан жағдай дұрыс емес, оны өзгерту керек. Веревкин мырза шешімді былай көреді. Екі субъектіге өзара анықтасу құқығын беру керек: компанияға – өзі төлейтін нәрсені міндетті түрде көру, ал клиентке – бұл залалдың шын мәнінде белгілі бір сақтандыру жағдайы аясында алынғанын растау. Бұл ретте сақтандырушыға белгілі бір техникалық құралдарды пайдалана отырып калькуляция жасау, сондай-ақ бірнеше станциямен шарттық қатынаста болып, солардың шоты негізінде төлеу құқығын беру қажет. Екінші жағынан, тұтынушыны да өзінің мүліктік мүдделерін қорғау құқығынан айыруға болмайды, өйткені ол сақтандырушының немесе станцияның ақшалай қорытындыларымен келіспеуі мүмкін. Дәл осы үшін бағалау институты – дауды шешуге көмектесетін тәуелсіз тарап бар. Бір сөзбен айтқанда, міндетті сақтандыру аясында бағалаушы толық билік жүргізетін тәжірибеден біртіндеп бас тарту керек, деп санайды Веревкин мырза.

Қазақстанның кәсіби бағалаушылар палатасы кеңесінің төрағасы Олег Кузнецов «залалды бағалау» және «қалпына келтіру құны» ұғымдарын ажыратуды ұсынды. «Залал» ұғымына не кіреді? Айталық, адам автокөлік сатып алып, оны сегіз жыл пайдалануды көздейді. ЖКО және қалпына келтіру жөндеуі нәтижесінде пайдалану мерзімі алты жылға дейін қысқарады, өйткені белгілі болғандай, автокөлік бөлшектеліп, қайта құрастырылғаннан кейін өз құны мен функционалдық мүмкіндіктерінің 30%-на дейін жоғалтады. Бірақ бұл айырманы ешкім ескермейді. Әрине, сақтандырушы клиентке көліктің функционалдық қасиеттерін қалпына келтіруге жеткілікті соманы ұсынуы тиіс. Бірақ бұл ретте басқа аспект – осы автокөлікті жөндеу кейде бір бөтелкеге, кейде ең арзан бағамен «Вася ағайдың қақпа астында» жүргізілгенде жүргізушінің, жол қозғалысының басқа қатысушыларының, қоршаған ортаның қауіпсіздігі ұмыт қалады. Бұл мәселелерді ешкім қадағаламайды, дегенмен сот практикасында олар көтеріледі. Тағы бір ұғым – «тауарлық түрін жоғалту» – сақтандыру компанияларымен де ескерілмейді. Демек, адам өзінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандырса, ол үміттене алатын сомадан әдейі аз сома алады. Осы құқықтық аспектілермен жұмыс істеу керек, деп сенімді Кузнецов мырза.

Ал бағалаушылардың үстемдігіне келсек, сарапшының пікірінше, мұндай мамандар залалды есептеу қажет болған жағдайларда ғана керек. Қалпына келтіру құны туралы сөз болғанда, сақтанушы мен сақтандырушы бағалаушыны тартпай-ақ өз күштерімен шеше алады.

Бұл тақырып басқа проблемамен – жөндеу көлемі мен технологиясын анықтауға қажетті құралдардың болмауымен тығыз байланысты. Веревкин мырзаның айтуынша, ол өз тәжірибесінде тиісті құрал қолданылған бағалау актілерін өте сирек көреді (әдетте олар жетекші компанияларға тиесілі). Бізде шетелдік өндірістегі автокөліктер үшін 99,9% жағдайда ВАЗ және ГАЗ нормативтері қолданылады. Веревкин мырза тиісті емес құралдарды өз мақсаттарында – не клиент есебінен, не тиісті бағалаушыға белгілі бір көлемдерді беретін сақтандыру ұйымы есебінен баю мақсатында пайдаланудан бас тартатын уақыт келді деп сенеді.

Құралдар туралы айтатын болсақ, Діляра Қарақұлованың айтуынша, ҚҚА «Аудатэкске» жақын. Мұнда мәселе мүдделілікте емес, дәл осы компанияда кеңестік автокөліктердің ең толық паркі бар екендігінде, ал бізде олар әзірге шетелдік көліктерден көп. Сонымен қатар бұл құрал залалға байланысты тағы бір маңызды проблеманы шешуге мүмкіндік береді – жөндеу кезінде ескі бөлшектің орнына ескі немесе жаңа бөлшек орнату, әсіресе пайдаланылған көлік туралы сөз болса. «Аудатэкс» ЖШҚ коммерциялық директоры Алексей Круглов бұл мәселеге түсініктеме бере отырып, бағдарлама есептеулерде түрлі баға анықтамалықтарын пайдалану мүмкіндігін қарастыратынын айтты.

Ерғали Бегімбетов «Аудатэксті» заңдастыру идеясын қолдады. Егер бұл жасалса, автостанциялар еш қайда кетпей, оны өздеріне орнатады, деп есептейді ол. Заңдастыру туралы ұсыныс жақсы, бірақ радикалды, ал оны ертең жасай алмаймыз, деп сенімді Виталий Веревкин. Соған қарамастан, адал сақтандырушылар мен станциялар осы бағдарламалық кешенді пайдалану туралы қазірдің өзінде бір-бірімен келісе алады, бұған ешқандай кедергі жоқ.

«Дөңгелек үстел» жұмысына Украинадан келген сарапшы, «БРОКБИЗНЕС» СК басқарма төрағасы Вадим Загребной қатысты. Ол қатысушылармен өз елінің автосақтандыру саласындағы тәжірибесімен бөлісті. Мәселен, Украинада тиісті жабдықтар мен жүйелерді пайдалана отырып, фирмалық жөндеу жүргізетін аккредиттелген дилерлер мен станциялар бар, гараж кооперативтері де жұмыс істейді. Төлем рәсімі мынадай: егер клиент ақшаның станцияға емес, өз қолына аударылуын қаласа, ол оны ҚҚС шегеріліп алады, ал егер адам станциядан көлікті жөндеу туралы құжаттарды ұсынса, оған ҚҚС қосымша төленеді. Елде барлық азаматтардың бірыңғай сәйкестендіру кодтары жүйесі бар, ал сақтандыру компаниясы өтемақы төлеген кезде клиентке есептелген ақша туралы деректерді белгілі бір нысанда ұсынады. Қаржы жылы өткеннен кейін азаматқа міндетті түрде салық органынан сұрау келеді, және ол ақшаны алғаннан кейін жөндеу жүргізгенін растайтын құжаттарды ұсынуы тиіс болады.

Тауарлық түрін жоғалтуға келсек, Загребной мырза атап өткендей, халықаралық тәжірибеде автоазаматтық жауапкершілікті сақтандыру бұл жайтты ешқашан ескермейді, бұл үшін автоКАСКО және «тауарлық түрін жоғалту» опциясы бар – қосымша төле, өтемақы ал. Мұндай схема Украинада қабылданған.

Бұл ел «автоазаматтық жауапкершілікке» қатысты басқа да шетелдік тәжірибені – моторлы-көлік сақтандыру бюросын қабылдаған. Бұл өзін-өзі реттейтін ұйым болып табылатын сақтандыру компанияларының ерікті қауымдастығы, ол өз мүшелері үшін жауап береді, сондай-ақ банкроттық жағдайында міндеттемелердің орындалуы үшін қаржылық жауапкершілік көтереді. Екі қорға – жәбірленушілерді қорғау қорына және кепілдік қорына едәуір үлкен аударымдар жасалады. Бүгінде моторлы бюрода айтарлықтай сомалар – шамамен 1 млрд гривна жинақталған. Бұл ретте сақтандыру компаниялары өз міндеттемелерін өздері орындайды, ал моторлы бюро бірнеше сақтандыру компаниясының банкроттығын бастан өткеріп, нарықтан кеткен компаниялардың міндеттемелерінің орындалуын қамтамасыз ете алды.

Қазақстанда моторлы бюроның белгілі бір функцияларын Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры (СТКҚ) атқарады, дейді Діляра Қарақұлова. Құрылған кезде бұл оңтайлы нұсқа болды, бірақ, мүмкін, қазір, сақтандыру компаниялары дайын болған кезде, СТКҚ функцияларынан өзгеше функциялары бар дербес моторлы бюро құру туралы ойлануға уақыт келген шығар.

Заманауи нарықтың негізгі технологиялары

Электрондық полис

Шарт қашықтан ресімделеді, ал мәліметтер бірыңғай сақтандыру дерекқорына беріледі. Клиентке сақтандырушының нақты атауын, автокөлік пен жүргізушілер деректерінің дұрыстығын, қолданылу мерзімін және төлемнің расталуын тексеру маңызды. Делдалға құпиясөзді, растау кодын немесе электрондық цифрлық қолтаңбаны беруге болмайды.

Онлайн-реттеу

Төлем туралы өтініш, құжаттар, фотосуреттер мен банк деректемелері сақтандырушының цифрлық сервисі арқылы берілуі мүмкін. Артықшылық өтініштің мәртебесі түсінікті болғанда және қабылданған материалдардың күні мен тізбесін растау мүмкіндігі болғанда ғана пайда болады.

Еуропротокол

Оңайлатылған ресімдеу белгіленген шарттар орындалған кезде қолданылады: жәбірленушілері жоқ ЖКО, қолданыстағы полистері бар екі көлік құралының қатысуы, келіспеушіліктердің болмауы және залалдың белгіленген лимитке сәйкес келуі. Жарақаттар, дау немесе неғұрлым күрделі мән-жайлар кезінде стандартты ресімдеу талап етіледі.

КҚЖМ мен КАСКО әртүрлі міндеттерді шешеді

КҚЖМ иесінің жәбірленушілер алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін заң шегінде өтейді. Ол кінәлі тараптың өз автокөлігін жөндеуге ақы төлемейді. КАСКО ерікті өнім болып табылады және таңдалған бағдарлама шегінде автокөлікті зақымданудан, айдап әкетуден және басқа да тәуекелдерден қорғай алады.

Нарықтың дамуы клиенттің осы айырмашылықты қаншалықты анық түсінетініне байланысты. КАСКО-ны алып тастаулар мен франшизаны түсіндірмей, «кеңейтілген КҚЖМ» ретінде сату асыра бағаланған күтулер тудырады.

Даму болашағы

• қарапайым шығындарды автоматтандыру деректер мен құжаттарды тексере отырып;
• фото- және бейнематериалдарды, телематиканы және жөндеу сервистерін интеграциялау;
• кемсітусіз және ашық тәсілмен тәуекелді дербестендірілген бағалау;
• адал клиенттерге төлемдерді негізсіз қиындатпай алаяқтықпен күрес;
• өтеуді түсінікті салыстыру және шарт өзгерістерін цифрлық келісу;
• аналитиканы тек тарифті есептеу үшін емес, апаттылықтың алдын алу үшін де пайдалану;
• киберқауіпсіздікті және дербес деректерді қорғауды арттыру.

Сақтандырушы үшін қандай деректер маңызды

Тәуекелді бағалау үшін автокөліктің түрі мен сипаттамалары, пайдалану өңірі, сақтандыру тарихы, жүргізушілер туралы мәліметтер және көліктің мақсаты талданады. Ерікті сақтандыруда автокөліктің құны, сақтау шарттары, ұрлыққа қарсы жүйелер, франшиза, тәуекелдер тізбесі және жөндеу тәсілі ескеріледі.

Алгоритмдік бағалау тексерілетін болуы тиіс. Клиентке ұсынысқа қандай мәліметтер әсер еткенін және деректердегі қатені қалай түзетуге болатынын түсіну маңызды.

Реттеу сапасы ресімдеу жылдамдығынан маңыздырақ

Полисті бірнеше минутта сатып алуға болады, бірақ нарықтың беделі сақтандыру оқиғасы кезінде қалыптасады. Жақсы цифрлық сервис өтініштің мәртебесін көрсетеді, жетіспейтін құжаттар туралы хабарлайды, сапалы материалдарды жүктеуге мүмкіндік береді және сақтандыру төлемінің дәлелді есебін ұсынады.

Егер клиент бас тартумен немесе сомамен келіспесе, ол шағымның ішкі тәртібін пайдалануға және сақтандыру омбудсманына жүгінуге құқылы. 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап омбудсманға жүгіну сақтандыру дауы бойынша сотқа дейінгі міндетті сатысы болып табылады.

Цифрландыру тәуекелдері

• фишингтік сайттар және төлемге арналған жалған сілтемелер;
• дербес деректердегі және автокөлік туралы мәліметтердегі қателер;
• құжаттар мен фотосуреттердің жылыстауы;
• ашық емес автоматты шешімдер;
• кеңес берудің орнына агрессивті сату;
• офлайн-арна қажет клиенттердің цифрлық оқшаулануы.

Автокөлік иесі нені тексеруі керек

1. Сақтандыру компаниясының лицензиясы мен деректемелерін.
2. Электрондық полистің жарамдылығын.
3. Өтеуді, алып тастауларды, лимиттерді және франшизаны.
4. ЖКО кезіндегі іс-әрекет тәртібін және сақтандырушының байланыс деректерін.
5. Еуропротокол шарттарын – оқиға болғанға дейін.
6. Өтініш беру және растама алу тәсілін.
7. Шешімге шағымдану тәртібін.

Қорытынды

Автосақтандырудың болашағы – тек жылдам электрондық полис қана емес, сонымен қатар түсінікті, дәлелденетін және әділ реттеу. Технологиялар клиенттің жолын қысқартып, деректердің дәлдігін арттырып, сенімді нығайтуы тиіс, әрі күрделі жағдайда адамнан көмек алу мүмкіндігін сақтауы керек.

Материал ақпараттық сипатқа ие. Бастапқы мәтін өз кезеңінің талдамасы ретінде сақталған; өзекті шешімдер қолданыстағы заңдар мен шарт талаптары бойынша қабылданады.